Tientallen eeuwen vóór de Romeinen bloeide in Noord-Europa een wonderlijke beschaving, met brons als belangrijkste metaal. Een nieuwe, ambitieuze overzichtstentoonstelling in Leiden trekt de sluier nu weg.
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, gespecialiseerd in o.a. klimaat en microleven.
Het topstuk van de tentoonstelling? Loop even mee, zegt conservator Sasja van der Vaart-Verschoof van het Rijksmuseum van Oudheden (RMO) in Leiden, en weg is ze, de tentoonstellingszaal in.
Langs de vitrines met de zes veelbesproken, rituele bronzen zwaarden, voor het eerst in ruim drieduizend jaar weer samen in één ruimte. Langs de prachtig bewerkte gouden prehistorische sieraden, die het RMO in bruikleen wist te krijgen, uit onder meer Kopenhagen, Londen en Parijs.
Op naar een kleine, onopvallende vitrine, tegen de achterwand van de zaal. We zien een ingedroogd plakje turf uit Drenthe, niet groter dan een hand. Erbovenop een kettinkje met kralen, een verfomfaaid hoornen kammetje, een stukje brons en iets wat een wollen haarnet lijkt te zijn geweest.
Dit is haar favoriet, zegt Van der Vaart. Vergeet even de uitzinnige blingbling van de ‘goudschat van Mariesminde’, de pompeuze versieringen van het bronzen ‘handschild uit Hongarije’ of de kunstig gedetailleerde ‘mantelspeld van Krumpa-Lützkendorf’, hier allemaal te zien. Ze wijst op de spulletjes: ‘Hier zie je het intieme verhaal van een heel gewone Drentse dame, die zo’n drieënhalf duizend jaar geleden deze voorwerpen kennelijk heeft geofferd in het veen. Misschien omdat ze ergens bang voor was. Een kind moest baren, of zoiets. Of misschien wilde ze de goden ergens voor bedanken.’
Vóór de Romeinen had je de prehistorie, zo hebben de meeste mensen wel meegekregen. Een tijd waarin in Europa simpele boeren landbouw bedreven, grafheuvels opwierpen en hier en daar ruw versierde potten achterlieten. Niet veel bijzonders, ze hadden geeneens schrift. Het echte werk begon pas later, toen Caesar de moderniteit kwam brengen. Toch?
Mooi niet. De laatste decennia is het beeld gekanteld. Zo rond 2.500 voor Christus gingen mensen het landschap intensiever gebruiken. Ze gingen meer reizen en handel bedrijven. Zeker toen daar het stevige brons bij kwam, veranderde dat de samenleving volledig. In Europa ontstond een nauw verknoopt netwerk van handelsroutes. En met de handel kwamen de machtsverhoudingen, de elites, koningen, strijders en een uitgebreide mythologie die draaide om de aanbidding van de zon en het water, waarin men offerde en baadde.
Conservator Luc Amkreutz vertelt erover in de tegenwoordige tijd, alsof de bronstijd nog volop gaande is: ‘Dit zijn mensen die verbonden zijn met de wereld om hen heen. Mensen, die weliswaar kleinschalige boer zijn, maar die ook deel uitmaken van grote handelsnetwerken en die opvattingen en ideeën delen, die heel Europa omvatten. In de bronstijd begint veel van wat we nu modern noemen.’
Al jaren mijmerde Amkreutz over een tentoonstelling die de nieuwe inzichten zou tonen, met voorwerpen uit heel Europa. ‘Ik wil laten zien dat hoewel er nog geen schrift was, het hier geen achterbuurt was’, zegt hij.
Neem de intrigerende ontdekking van wat Amkreutz ‘powervrouwen’ noemt. Vrouwen, die in de bronstijd klaarblijkelijk rondreisden door Europa, deftig versierd met armbanden, mantelspelden en kralenkettingen. Uitgehuwelijkte vrouwen? Dat lijkt niet het hele verhaal: de moleculen waaruit hun tanden en botten zijn opgebouwd, verraden intensief heen en weer gereis. ‘Met hun herkenbare uitrusting lijkt het erop dat sommige vrouwen als een soort diplomaten rondreisden. Misschien wel om verschillende groepen met elkaar in verbinding te brengen’, oppert Amkreutz.
Dit was ook een samenleving waarin het zwaard werd uitgevonden en waar soms gruwelijk werd gemoord, zo steekt de tentoonstelling Bronstijd, vuur van verandering niet onder stoelen of banken. Ziedaar het macabere tafereel dat archeologen in 1987 opgroeven in Wassenaar, bij het RMO te zien als replica: een massagraf, met daarin zes mannen, twee vrouwen en vier kinderen, de houwsporen van scherpe wapens nog op hun botten, en zelfs nog een pijlpunt in een van de borstkassen. Niks vredige boerentijd: hier was een groep mensen genadeloos afgeslacht, met baby’s en al.
Zet dat eens naast de serene pracht en praal van de twee pronkstukken van de tentoonstelling: de kunstig bewerkte ‘Gouden hoed van Schifferstadt’ (1400-900 v Chr.) en de ‘Gouden cape van Mold’ uit Wales (1900-1600 v Chr.), allebei in bruikleen. Ironisch dat op een tentoonstelling over bronstijd juist het goud de aandacht trekt. ‘Maar toen ik hoorde dat we die hoed in bruikleen konden krijgen, sprong ik wel een gat in de lucht’, zegt Amkreutz.
De opstelling is sober, zeker voor de 21ste eeuw met zijn digitale technieken en ‘interactives’ voor het hele gezin. De vierhonderd expositiestukken staan en liggen strak in het gelid in vitrines, hier en daar slechts onderbroken door een bewegende wandprojectie, of een stem uit het plafond die nadoet hoe het oude Indo-Europees moet hebben geklonken.
Maar de archeologische schatten die hier liggen uitgestald, kunnen het hebben, zegt Amkreutz. Hij gebaart weids naar de honderden kralen, potten, wapens, sieraden en andere objecten om hem heen. ‘Dit zijn heel krachtige voorwerpen. Ook na vierduizend jaar doen ze nog hun ding: de tijd overbruggen, en ons raken.’
Tentoonstelling Bronstijd - Vuur van verandering, te zien in het Rijksmuseum van Oudheden Leiden, t/m 16/3.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant