In de fascinerende expositie van het filmmuseum over de Amerikaanse undergroundfilm valt op hoe vitaal en invloedrijk Andy Warhol, Jonas Mekas en de zijnen nog altijd zijn. De camera was Mekas’ dagboek, zoals de telefoon dat nu voor velen is.
is kunstredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft over films, series en fotografie.
In de nacht van 24 op 25 juli 1964 stelden Jonas Mekas en Andy Warhol een camera op op de 41ste verdieping van het Time-Life gebouw op de kruising van de 51ste straat en 6th Avenue in New York. De camera was gericht op de bovenste helft van het nabije Empire State Building, waarvan de bovenste dertig verdiepingen sinds april van dat jaar voor het eerst verlicht waren; dit om de Wereldtentoonstelling op te luisteren. Er werd hier filmgeschiedenis geschreven.
Het plan was om, in de woorden van Andy Warhol, ‘het verstrijken van de tijd gade te slaan’. Empire was een soort vervolg op zijn Sleep (1963), de vijf uur durende film waarin een slapende man wordt geobserveerd. Empire moest een zwijgende film van acht uur worden, opgenomen met een Auricon-camera, waarmee je takes van 33 minuten kon maken. Een belangrijk gegeven, omdat de camera van dienst in de New Yorkse underground filmscene de Bolex was, een handzame 16mm-camera, waarmee je onafgebroken opnamen (takes) van maximaal slechts drie minuten kon maken.
Naast Mekas, die de camera bediende, was ook diens assistent John Palmer aanwezig, wiens oorspronkelijk idee voor Empire hem een co-regie-credit opleverde. Hij zorgde ook dat er financiering kwam voor de film (zijn moeder betaalde), zodat er een ook een print was die kon worden vertoond. En Mekas vertoonde de film vervolgens in de Film-Makers’ Cinematheque, zijn eigen bioscoop, en droeg bij aan de mythevorming met stukken in de invloedrijke Village Voice en in zijn eigen tijdschrift Film Culture.
Empire draait de komende maanden als onderdeel van de expositie Underground –American Avant-Garde Film in the 1960s in Filmmuseum Eye in Amsterdam. De versie in Eye is een digitale kopie uit de collectie van The Andy Warhol Museum in Pittsburgh, die in totaal 485 minuten duurt. Het staat iedereen vrij om acht uur lang voor het filmdoek te gaan staan, maar Empire werkt ook prima vanuit een ooghoek tijdens een rondgang langs de pioniers van de experimentele cinema, als een voortdurende herinnering aan dit radicale, en inmiddels klassieke, onderzoek naar de verhouding tussen tijd en filmtijd.
Empire wijst op zijn minst op de vitaliteit, verwevenheid en de vrolijke anarchie van de undergroudscene, die in de jaren zestig deels rond Warhol en Mekas was gegroepeerd.
Van Warhol zijn ook een aantal van zijn Screen Tests te zien, filmportretten uit een geïmproviseerd studiootje in The Factory waarin bezoekers (van onbekend tot legendarisch) voor de camera plaatsnamen, totdat na drie minuten de filmrol van de Bolex-camera vol was.
De bedoeling was dat ze vervolgens in slow motion werden afgedraaid zodat er een soort gestileerde portretten van hyperrealistisch ongemak ontstonden. Er zijn 472 van dit soort Screen Tests overgebleven, met in Eye afleveringen met onder anderen folkheld Bob Dylan en kunstenaar Niki de Saint Phalle. En zoals zo vaak bij de rondgang (neem de tijd!) door de fascinerende expositie, valt op hoe invloedrijk het gedachtengoed van deze experimentele generatie is geweest. Denk aan de gefilmde portretten van Rineke Dijkstra, de hele historie van de muziekclip, maar ook aan de cultus van de autobiografie op Instagram en TikTok.
Jonas Mekas was een van de figuren die overal bij was in dat tijdsgewricht. Als schrijver, filmmaker en oprichter van bladen en bioscopen was hij de spil om wie alles leek te draaien. Mekas was een geboren Litouwer, die in 1949 samen met zijn broer naar de Verenigde Staten emigreerde, waar hij de bijnaam ‘godfather van de Amerikaanse avant-gardecinema’ kreeg.
Hij gebruikte zijn camera, zoals veel mensen nu hun telefoon gebruiken, bijna als een schets - en dagboek. Waarna hij de beelden om de paar jaar in een soort filmisch epos van het alledaagse monteerde. Zijn kinderen, en ook de helden van de tegencultuur passeerden de revue, terwijl hij het verloop van de seizoenen, krantenkoppen en televisiebeelden als tijdaanduiding gebruikte. Mekas is bij het eerste optreden van de Velvet Underground en bezoekt de Bed-In van John Lennon en collega-avantgardist Yoko Ono in Montreal. Yoko Ono krijgt in Eye overigens haar eigen hoofdstuk.
Zijn eerste grote film was het drie uur durende Walden (Diaries, Notes and Sketches) uit 1969, een terugblik op een roerig tijdperk, in het idioom van een koortsdroom. In Eye is de film te zien als een projectie op drie schermen. Voor wie de volle drie uur lineair wil kijken zijn er op YouTube versies te vinden.
Hoe ging dat eigenlijk met de première van Empire, een film waarin licht héél langzaam aan- en uitgaat? Het was Mekas zelf die de kroniek schreef in zijn column in de Village Voice. Tien minuten na het begin van de voorstelling op 6 maart 1965 meldde zich al een veertigtal bezoekers bij Mekas om hun geld terug te vragen ‘dreigend om een einde aan de Nieuwe Cinema te maken door stoelen op ons hoofd kapot te slaan’.
Underground: American Avant-Garde Film in the 1960s, t/m 5/1, expositie, films en lezingen, Eye Filmmuseum Amsterdam.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant