Is kunstmatige intelligentie een zegen of helpt het ons alleen maar eerder naar de verdommenis? De Dutch Design Week in Eindhoven gaat zeker over die worsteling.
IJle computerklanken zweven door de Paterskerk in het centrum van Eindhoven. Het klinkt bij vlagen als Gregoriaanse koorzang, maar de piepende en knorrende klanken zijn overduidelijk digitaal. Het muziekstuk wordt uitgevoerd door 24 luidsprekertjes die als een zangkoor staan opgesteld. Op voorgeprogrammeerde momenten brengen ze elk hun individuele klanken voort.
Cho1r heet deze installatie van het Groningse ontwerpduo Paul & Albert, waarin mens en machine een duet aangaan. De synthetische klanken zijn door kunstmatige intelligentie gegenereerd; de partituur is van een componist van vlees en bloed. Cho1r is een van de honderden presentaties op de Dutch Design Week (DDW) in Eindhoven, die nog tot zondag duurt.
De 7.12 minuten durende soundscape begint met een sample van de stem van componist Dick Raaijmakers, die al in de jaren vijftig in Philips-laboratoria pionierde met elektronische muziek. ‘Uiteraard zal de wereld langzaam overgenomen worden en zullen wij als mens geen rol meer spelen in de creatie van kunst en muziek’, hoor je Raaijmakers zeggen. Dat wil zeggen, zijn synthetische stem die is nagebootst door AI; zelfs de blikkerige klank van een jarenvijftigopname is perfect geïmiteerd. De hybride installatie Cho1r raakt daarmee een open zenuw van deze negentiende editie van DDW: is kunstmatige intelligentie een vloek of zegen?
Natuurlijk stippen de ruim tweehonderd exposities verspreid over Eindhoven ook prangende kwesties aan als klimaatverandering, een overbelast zorgsysteem en polarisatie. Maar telkens is er één fenomeen dat zowel oplossing als oorzaak is van deze maatschappelijke vraagstukken: kunstmatige intelligentie. Opvallend is wel dat het zelden over AI zelf gaat op DDW. Wat een algoritme is of hoe een beeldgenerator werkt, blijft ongewis. Wat is de impact die deze revolutionaire technologie heeft op ons, als individu en als samenleving, dát is wat ontwerpers bezighoudt.
AI creëert een rimpelloze wereld waarin informatie niet alleen op afroep beschikbaar is, maar bovendien is afgestemd op persoonlijke voorkeuren. Jij vraagt, ChatGPT draait een antwoord in elkaar. Zo lijkt het althans, is wat ontwerper Julia Jansen ons voorhoudt met een landschap van alle zevenduizend titels op Netflix. Met vlaggetjes laat ze zien welke daarvan als kijksuggesties voor zichzelf, haar vader en haar oma zijn geselecteerd door de streamingdienst.
Schokkend is dat slechts 5 procent van de titels een vlag krijgt. Oftewel, de ondoorzichtige algoritmen beslissen wat we wel en niet te zien krijgen. Nog schokkender is dat Jansens oma een voorkeur blijkt te hebben voor Zuid-Koreaanse horror, ook al weet zelfs oma niet waarom. Zo ontmaskert Jansen de frictieloze dienstbaarheid van AI als manipulatie.
In het Klokgebouw op het voormalige Philipsterrein Strijp-S kun je in gesprek gaan met MAI. Dit fictieve personage is met AI gecreëerd door Mindlabs, een samenwerking van onder meer Fontys Academie, Tilburg University en de gemeente Tilburg. Het voelt nog ietwat onwennig, ook voor de chatbot trouwens, maar deze toekomst lijkt onvermijdelijk. Nu al zijn er immers talloze mensen die AI-programma’s gebruiken als persoonlijk assistent; wel zo leuk als je daar een gezicht bij ziet, toch? Kan zo’n virtual human je helpen bij het kiezen van goede voeding of stimuleren om meer te bewegen? Of is het een verschraling van ons sociale leven? Een eenduidig antwoord op die vragen geeft MAI dan weer niet.
Een aspect van AI dat vaak over het hoofd wordt gezien is de milieu-impact. Zo zijn immense hoeveelheden koelwater nodig voor de servers waarop AI draait. Dit probleem wordt delicaat verbeeld door het afstudeerproject van Elena Marie Dagg aan de Design Academy Eindhoven. De inktpen van een ouderwetse matrixprinter heeft zij vervangen door een aquarelkwastje. Ernaast staat een grote jerrycan met zwart water, waarmee sierlijke patronen van stippen en strepen worden geprint, of gekwast eigenlijk. Elk patroon verbeeldt precies de hoeveelheid water die nodig is voor een opdracht aan ChatGPT. Onder de matrixprinter ligt een dikke stapel papiervellen – een intrigerend maar ook beangstigend beeld.
Waterverspilling, manipulatie, sociale armoede. Het is al met al geen rooskleurig beeld van AI op DDW. Een lichtpuntje is wel dat ontwerpers tot grote creatieve hoogte worden uitgedaagd, mits deze technologie wordt ingezet als instrument en niet als eindproducent. Oftewel: zolang we ons niet overgeven aan AI maar als mensheid aan de knoppen blijven draaien, is de schade wellicht te overzien.
Kunstmatige intelligentie is niet alleen iets waaróver, maar ook waarméé wordt gepraat op DDW. Dat gebeurt met prompts of instructies in menselijke taal. Maar is die wel toereikend om met de complexe AI-programma’s te communiceren? Dat onderzoekt kunstcentrum MU met de tentoonstelling The Poetics of Prompting. In de installatie Prompt your person kun je bijvoorbeeld een persoon naar keuze omschrijven (een geliefde, de boze buurman etc). Vervolgens wordt ter plekke een beeld van die persoon gegenereerd. Afgaande op de ontgoochelde reacties van bezoekers gaat er veel verloren in de vertaling van menselijke taal naar AI-beeld. Dat dwingt ons om steeds creatiever te prompten. Dat is ook de inzet van een heuse Prompt Battle vrijdag 25 oktober om 18.00 uur in MU. Wie maakt het mooiste, origineelste en treffende plaatje met gebruik van een beeldgenerator?
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant