Nederlandse experts menen dat het plan voor een terugkeerhub ongewenst is. Het zal de effectiviteit van het terugkeerbeleid voor afgewezen asielzoekers eerder ondermijnen dan versterken.
Een effectiever terugkeerbeleid is al decennialang een speerpunt van de Nederlandse regering. Afgelopen week bleek dat het kabinet-Schoof nu onderzoekt of uitgeprocedeerde asielzoekers naar terugkeerhub Oeganda uitgezet kunnen worden, van waaruit verdere terugkeer naar omliggende landen moet plaatsvinden. Dat voornemen past in een trend waarin de verantwoordelijkheid voor asielzoekers wordt afgekocht.
Eerder werden al dubieuze deals gesloten met Tunesië, Rwanda en Albanië. Ook Commissie-voorzitter Ursula von der Leyen riep de EU-lidstaten afgelopen week op om te onderzoeken of dergelijke hubs er kunnen komen, onder verwijzing naar de samenwerking tussen Italië en Albanië. De Italiaanse rechter besloot afgelopen vrijdag echter dat de twaalf overgebrachte asielzoekers weer terug moesten naar Italië.
Op basis van ons onderzoek naar de terugkeer van afgewezen asielzoekers kunnen we deze Nederlandse proefballon niet anders interpreteren dan symboolpolitiek die op drijfzand is gebouwd en bovendien ongewenst is. Daarvoor zijn drie belangrijke redenen.
Allereerst stellen juridische regels paal en perk aan het plan. Artikel 3 van de EU- Terugkeerrichtlijn, dat de terugkeer van afgewezen asielzoekers regelt, stelt namelijk dat gedwongen terugkeer slechts mogelijk is naar het land van herkomst, een land waar de migrant doorheen reisde, of een land waar de terugkeerder familiebanden of een verblijfsvergunning heeft. Terugkeer naar Oeganda zonder dergelijke banden of doorreis mag alleen bij vrijwillige terugkeer, en dus niet bij uitzetting, zoals het kabinet lijkt te beogen.
Voor vrijwillige terugkeer heeft zo’n hub nauwelijks meerwaarde, omdat de meeste landen doorgaans meewerken aan vrijwillige terugkeer. Ook kunnen mensen nu al vrijwillig naar een ander land ‘terugkeren’ wanneer dat land daarin toestemt. Die juridische regels hebben ook een morele basis: vinden we echt dat we mensen kunnen uitzetten naar een land waarmee ze geen enkele band hebben?
Over de auteurs
Laura Cleton is postdoctoraal onderzoeker aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Mark Klaassen is universitair docent Migratierecht aan de Universiteit Leiden en lid van de Adviesraad Migratie. Arjen Leerkes is professorial fellow aan de Maastricht University / UNU-MERIT en universitair hoofddocent Sociologie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Daarnaast mag een gedwongen uitzetting nooit leiden tot onmenselijke behandeling. Ook bij de uitzetting van asielzoekers van wie in Nederland is vastgesteld dat ze geen aanspraak maken op bescherming, verbiedt deze ondergrens de uitzetting als iemand in Oeganda in een dermate miserabele situatie terechtkomt, dat er sprake is van een onmenselijke behandeling. Dit volgt uit meerdere mensenrechtenverdragen, waaronder het Europese Verdrag voor de Mens, en uit het EU-recht.
Indien de terugkeerhub er zou komen, zal daarom per geval gekeken moeten worden naar de omstandigheden in Oeganda. En juist daarover zijn Oeganda-kenners bezorgd. Het land kent strenge anti-lhbti wetgeving, slaat politieke oppositie sinds jaar en dag neer, en kent amper vrijheid van meningsuiting. Eerdere Europese deals met Tunesië en Libië hebben al geleid tot flagrante mensenrechtenschendingen, waaronder slavenarbeid en afpersing in Libië, illegale pushbacks op de Middellandse Zee en het dumpen van asielzoekers in de Tunesische woestijn. Europa sluit haar ogen voor die gevolgen: alles lijkt inmiddels geoorloofd zolang afgewezen asielzoekers maar vertrekken of, liever nog, Europa niet bereiken.
Ten tweede zal in herkomstlanden het cynisme toenemen over de Europese terugkeerpolitiek. Terugkeerhubs lijken immers vooral te dienen als dumpplek voor (afgewezen) asielzoekers, waarmee lidstaten de verantwoordelijkheid voor een bestendige oplossing buiten Europa neerleggen. En daarmee toont Europa dat zij het blijkbaar niet zo nauw neemt met ideeën over mensenrechten en rechtsstatelijkheid, die het graag uitdraagt naar het Globale Zuiden.
We weten dat gedwongen terugkeer in landen van herkomst gevoelig ligt bij zowel regeringen en inwoners in landen van herkomst als bij de diaspora van deze landen in Europa. Uit internationaal onderzoek, dat de Erasmus Universiteit leidt, blijkt echter dat ondersteunde terugkeer, met serieuze aandacht voor re-integratie van terugkeerders en de belangen van herkomstlanden, meer draagvlak heeft. Voorstellen die de belangen van terugkeerders en de bevolking van in dit geval Oeganda niet onderkennen, laat staan waar geen overleg tussen de Nederlandse en Oegandese regering aan vooraf gaat, zoals afgelopen vrijdag bleek, voeden cynisme over Europa’s migratiebeleid.
Op langere termijn zal dat de legitimiteit van het terugkeerbeleid in de ogen van herkomstlanden ondermijnen. Politicologen weten dat je met enkel diepe zakken geen doeltreffende politiek bedrijft: ook draagvlak is cruciaal voor de effectiviteit van beleid.
Ten derde zijn er dan nog de financiële kosten. De EU investeert miljarden in migratiedeals: zo kostte de Tunesië deal bijna 1 miljard euro. De vraag is wat dat oplevert. Hoewel er nu inderdaad minder irreguliere migratie vanuit Tunesië naar de EU komt, zien we een verdubbeling ervan naar de Canarische Eilanden. Wel mensenrechtenschendingen, maar geen oplossing dus voor irreguliere migratie. De Britse financiële toezichthouder berekende onlangs dat de inmiddels gecancelde deal tussen het Verenigd Koninkrijk en Rwanda, dat de opvang van ‘Engelse’ asielzoekers zou regelen, maar liefst 600 miljoen Britse pond voor de eerste 300 asielzoekers ging kosten. Hoewel de cijfers voor dit plan nog ontbreken, lijkt zelfs een fractie daarvan een torenhoge prijs.
Hoe moeten we dan omgaan met afgewezen asielzoekers? Uit onderzoek weten we dat het loont om te investeren in vrijwillige terugkeer, het maken van gebalanceerde afspraken met herkomstlanden waarvan duurzame re-integratie en legale migratie deel uitmaken, en het serieus nemen van alternatieve verblijfsopties als terugkeer uiteindelijk niet uitgevoerd kan worden.
Het idee van een Oegandese terugkeerhub is dus, om meerdere redenen, dure symboolpolitiek. Juridische en morele grenzen worden overschreden, zelfs na aanpassing van de EU-Terugkeerrichtlijn. Bovendien zal het de effectiviteit van het terugkeerbeleid eerder ondermijnen dan versterken.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant