De omstreden Turkse geestelijke en politicus Fethullah Gülen is op 83-jarige leeftijd overleden. Hij leverde een tijd het kader waarop president Recep Tayyip Erdogan kon bouwen, maar de laatste jaren kon alleen het noemen van de naam ‘Gülen’ mensen in problemen brengen.
Met zijn dood, op 83-jarige leeftijd in de VS, wordt een van de merkwaardigste hoofdstukken in de moderne geschiedenis van Turkije afgesloten. Fethullah Gülen droeg bij aan het succes van de Turkse president Recep Tayyip Erdogan, maar werd vervolgens diens grootste vijand. Hij zou het brein zijn geweest achter de mislukte staatsgreep van juli 2016 in Turkije, maar of dat werkelijk zo was, zal wellicht nooit opgehelderd worden.
Gülens familie bracht het nieuws van zijn dood maandagochtend naar buiten. De islamitische prediker, die al jaren een broze gezondheid had, overleed zondagavond in een ziekenhuis in de staat Pennsylvania. Daar woonde hij al sinds 1999 in zelfverkozen ballingschap, als een kluizenaar in een afgelegen, omheind complex in het Pocono-gebergte.
In Turkije heeft het nieuws van Gülens dood geen aardschok veroorzaakt. De man en zijn ooit omvangrijke Hizmet-beweging spelen in de Turkse samenleving geen rol meer. De ongekende repressiegolf na de couppoging is wat dat betreft zeer effectief geweest. Al acht jaar wordt zijn naam totaal verzwegen, ook al omdat mensen het woord ‘Gülen’ niet dúrven uitspreken. Elke schijn van betrokkenheid met de beweging kan hen in problemen brengen.
Als er al iets over het onderwerp wordt gezegd, zal altijd de term ‘FETÖ’ worden gebruikt, de Turkse afkorting voor ‘Fethullah’istische Terroristische Organisatie’. Die na de couppoging door de autoriteiten verzonnen scheldterm is de gangbare benaming van de Hizmet-beweging geworden.
In de jaren tussen 2013 en 2016 werd doorgaans een andere negatieve term gebruikt voor Gülens organisatie: ‘Parallel’. Daarmee wilde Erdogans regering van Erdogan aangeven dat de Hizmet-beweging in de loop der jaren een schimmige, parallelle machtsstructuur had opgebouwd in de Turkse samenleving, die erop uit was op termijn de macht over te nemen.
Of het overnemen van de staat het uiteindelijke doel was van Gülen, is altijd onduidelijk gebleven. Dat hij een parallelle, invloedrijke structuur had opgebouwd, is evident. Dankzij een zorgvuldig opgebouwd netwerk van scholen, universiteiten, huiswerkinstituten en studentenhuizen had hij een reservoir gevormd van goed opgeleide, trouwe en vrome volgelingen, die stilletjes een lange mars door de instituten maakten.
Dit verklaart ook de aanvankelijk innige samenwerking tussen Gülen en Erdogan. Toen de laatste in 2002 met zijn AK-partij een grote verkiezingszege boekte en opeens het land moest gaan besturen, ontbrak het hem aan capabel kader. Dat kader vond hij bij de Hizmet-beweging. Gülen-scholen en universiteiten produceerden een aanzwellende stroom van afgestudeerden, afkomstig uit de lagere middenklasse, die veelal emplooi vonden bij de overheid, ook bij het voor het cruciale departement van justitie.
Erdogan kwam als ambitieuze, daadkrachtige premier aan het hoofd te staan van een hem vijandig gezind staatsapparaat. Dat was grotendeels gevuld met seculiere kemalisten, die de islamitisch geïnspireerde AKP met groot wantrouwen bezagen en met plezier zand in de machine zouden gooien. Een heel cohort onwillige overheidsdienaren moest worden vervangen. Daarbij kon Erdogan de populaire prediker en diens almaar groeiende aanhang goed gebruiken.
Gaandeweg echter begon Erdogan de raadselachtige prediker, die al in 1999 naar de VS was gevlucht om uit handen te blijven van justitie, te zien als een bedreiging van zijn eigen machtspositie. De eerste scheuren werden zichtbaar in 2012, toen Gülen-aanhangers bij Justitie zich verzetten tegen Erdogans toenadering tot de Koerdische PKK. Daarop volgde een conflict over de bijlesinstituten, die door Erdogan werden gesloten.
De scheuring werd definitief toen de Gülen-media – gevoed door informatie van Gülenisten bij de overheid – eind 2013 een corruptieschandaal naar buiten brachten waarbij naaste getrouwen van Erdogan waren betrokken, onder wie zelfs een zoon. Erdogan sloeg terug met een grote schoonmaak bij politie en justitie. Ook de Gülen-gezinde krant Zaman, op dat moment de grootste krant van Turkije, moest eraan geloven: de krant werd begin 2016 gesloten.
Enkele maanden later volgde de couppoging door delen van het leger. De tamelijk knullige machtsgreep mislukte na enkele uren. Andere delen van het leger verzetten zich tegen de opstandige generaals. Ook kwam de bevolking in Istanbul de straat op om de putschisten een halt te roepen. De brug over de Bosporus waar burgers zich voor de tanks van de muitende troepen opstelden, heet sindsdien 17 Juli -brug.
Een jacht op Gülenisten volgde. Tegen bijna 700 duizend werd vervolging ingesteld, ongeveer 150 duizend kregen gevangenisstraffen. Drieduizend van hen werden veroordeeld tot levenslang. Ruim 125 duizend ambtenaren werden ontslagen, onder wie zo’n 24 duizend militairen.
Het verblijf van Gülen in de VS is altijd een steen des aanstoots geweest in de betrekkingen tussen Washington en Ankara. De Turkse regering eiste de uitlevering van het vermeende brein achter de poging tot staatsgreep. Nu Gülen is overleden, kan dat element op het diplomatieke problemenlijstje worden afgevinkt.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant