In 1971 liet psycholoog Philip Zimbardo 24 proefpersonen een gevangenissituatie naspelen, en dat liep zo vreselijk uit de hand dat hij er wereldberoemd door werd. Hij overleed afgelopen week op 91-jarige leeftijd.
is onderzoeksjournalist van de Volkskrant.
Met het Stanford Prison Experiment wilde hoogleraar Philip Zimbardo in 1971 het gedrag van mensen in een gevangenisomgeving bestuderen. Via een advertentie selecteerde hij 24 gezonde mannelijke studenten die twee weken lang het leven in een gevangenis moesten nabootsen. Ze werden ingedeeld als ‘bewaker’ of ‘gevangene’.
Maar Zimbardo’s experiment liep zo gruwelijk uit de hand – de bewakers begonnen de gevangenen psychologisch steeds wreder te behandelen – dat het al na zes dagen werd gestopt. Niettemin toonde het volgens hem aan dat normale, weldenkende mensen door de omstandigheden kunnen veranderen in sadistische kampbeulen – een conclusie die later hevig werd bekritiseerd.
Zimbardo’s interesse in menselijk gedrag werd al vroeg duidelijk. Als 5-jarig jongetje belandde hij in 1939 met een dubbele longontsteking in het ziekenhuis, waar hij zes maanden in isolatie werd geplaatst. Het was de hel, stelde hij. ‘We kwamen nooit uit bed. We mochten geen andere kinderen aanraken’, zei hij tegen Psychology Today. Hij leerde al snel welk gedrag hij moest tonen om ervoor te zorgen dat verpleegkundigen hem voortrokken, en bijvoorbeeld extra suiker gaven.
Vanwege zijn Italiaanse uiterlijk werd hij naar eigen zeggen vaak gediscrimineerd. ‘Als ik in het cafetaria ging zitten, stonden de andere studenten op van de tafel en liepen ze weg’, vertelde hij over zijn highschool. Maar ook hier wist hij grip op te krijgen: nog geen jaar later werd hij op een andere school verkozen tot de populairste jongen van zijn klas.
Opvallend: hij zat in de klas bij Stanley Milgram, later beroemd geworden door het Milgram-experiment over de menselijke neiging het gezag te gehoorzamen. ‘Hij was de slimme jongen, ik was de populaire jongen’, zei Zimbardo.
Zimbardo besloot onderzoek te doen naar het effect van dehumanisatie. ‘Doordat ik hier zelf onder had geleden, werd ik nieuwsgierig naar de manier waarop menselijk gedrag hierdoor wordt beïnvloed’, stelde hij.
Voor zijn Stanford Prison Experiment liet hij in de kelder van de universiteit cellen bouwen van 2,1 bij 3 meter. Ze kregen tralies, waren onverlicht en er stonden alleen bedden in. In elke cel moesten drie ‘gevangenen’ twee weken dag en nacht verblijven. Ook was er een isoleercel.
Zimbardo, die zelf als ‘gevangenisdirecteur’ optrad, instrueerde de bewakers om de orde strak te handhaven en gevangenen niet met hun naam, maar met een nummer aan te spreken. De bewakers kregen houten knuppels, speciale kleding en droegen zonnebrillen om oogcontact te vermijden.
De bewakers mochten hun gevangenen geen pijn doen, maar tijdens het experiment vervaagde het realiteitsbesef bij de deelnemers al snel, constateerde Zimbardo. Zo begon de helft van de gevangenen zich op een gegeven moment zelf als nummer voor te stellen. Sommige bewakers werden gaandeweg steeds wreder en ook ‘goede’ bewakers konden het tij niet keren. Zo bleek uit videobeelden dat bewakers ’s nachts, als ze dachten dat niemand keek, gevangenen vernederden – ook ‘pornografisch’, aldus Zimbardo.
Toen promovenda Christina Maslach langskwam en de gevangenen met zakken over hun hoofd en vastgebonden benen samen naar het toilet zag marcheren, verweet ze hem de studenten verschrikkelijk te behandelen. Toen haar reactie tot hem doordrong, beëindigde Zimbardo het experiment. Van de ruim vijftig mensen die de gevangenis destijds zagen, was zij de enige die dit ethisch gezien in twijfel trok, stelde hij. Later zou hij met haar trouwen.
Op het Stanford Prison Experiment, dat uiterst mediageniek bleek en meermaals werd verfilmd, kwam daarna ook scherpe wetenschappelijke kritiek. Zo zouden de studenten door de instructies bewust of onbewust beïnvloed zijn om zich te gedragen zoals ze dachten dat de onderzoekers van hen verwachtten: als (stereotiepe) bewakers en gevangenen – een bekend effect in de psychologie. Bovendien was Zimbardo door zijn eigen deelname geen neutrale waarnemer meer.
Zimbardo reageerde door te wijzen op de werkelijkheid: de Abu Ghraib-gevangenis in Irak. In 2004 bleek daar dat Amerikaanse soldaten gevangenen ernstig hadden mishandeld en seksueel vernederd. Deze soldaten waren volgens Zimbardo echter geen ‘rotte appels’, maar zouden in een vergelijkbare situatie hebben verkeerd als zijn bewakers destijds.
Zijn criciti bleven sceptisch. ‘Wat zou er gebeurd zijn als Zimbardo tegen de bewakers had gezegd dat het doel was om te bewijzen dat je als bewaker ook een fatsoenlijk mens kunt zijn?’, schreef een van hen. ‘Ik wed dat de resultaten totaal anders waren geweest.’
Volgens Stanford University brengt het experiment studenten nog steeds iets bij over de ethiek van psychologisch onderzoek. Zimbardo was bovendien meer dan alleen zijn gevangenisexperiment. Zo voerde hij ook onderzoeken uit naar verlegenheid en naar het omstandereffect.
Zimbardo stierf op 14 oktober in San Francisco in het bijzijn van zijn vrouw en kinderen. Zijn overlijden werd vrijdag bekendgemaakt.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant