Zo’n 67 miljoen jaar geleden raakte in het huidige Wyoming een kudde triceratopsen vast in een moeras. Vanaf deze week zijn hun botten, elf jaar na de eerste vondsten, te zien in Naturalis in Leiden: een wereldprimeur.
In een met zacht kleurenlicht beschenen zaal, bovenin museum Naturalis, neemt preparateur Yasmin Grooters een moment om het resultaat van jaren werk te overzien. ‘Ik heb alle botten die hier op zaal staan in mijn handen gehad’, wijst ze. ‘En nu voel ik me best klein en nederig. De wereld van deze dieren was zoveel groter dan wat we gewend zijn.’
Enorm zijn de vijf dinosauriërs, die hier vanaf vrijdag te zien zijn, zeker. Met zijn vijven staan ze achter en bij elkaar, sommige met geheven koppen, alsof ze langswandelen. Een imposante stoet. ‘Die mondjes staan open omdat ze communiceren’, zegt Grooters.
De dieren die hier staan, moeten elkaar bij leven inderdaad hebben gekend. De vijf triceratopsskeletten werden bij en door elkaar gevonden, in de klei van wat ooit een moeras of poel drijfzand in het bos moet zijn geweest, midden in de VS. ‘Ze waren helemaal door elkaar gehusseld. Een mikado van botten’, zegt bioloog Jimmy de Rooij, die op het project promoveerde.
Over de auteurMaarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, met als specialismen microleven, klimaat, archeologie en gentech.
Het ‘killermysterie’, zo noemt paleontoloog en onderzoeksleider Anne Schulp de grote vraag die zich prompt aandiende. Want hoe kwamen de vijf dieren hier terecht? ‘Was dit destijds een plek waar af en toe een stomme triceratops vast kwam te zitten? Of is hier één kudde in de problemen gekomen?’
Onderzoek van de zandkorrels tussen de botten en de moleculen waaruit de tanden zijn opgebouwd, levert het meest waarschijnlijke antwoord. ‘We durven inmiddels wel te zeggen dat dit een sociale groep was, die in haar geheel vast is komen te zitten’, zegt De Rooij. ‘Het moet heel snel zijn gegaan.’
Uniek voor de wereld, zo’n groep dinosauriërs bij elkaar. De gehoornde triceratops, met zijn herkenbare kraag en rare spitse hoorns, mag dan een van de iconische dinosauriërs zijn; wereldwijd zijn er niet veel goed bewaard gebleven exemplaren bekend. En al helemaal niet in groepsverband.
‘Dit was een heel fitte groep. Ze waren in de kracht van hun leven, zonder zware verwondingen of sporen van ziekte’, zegt De Rooij. ‘Een paar individuen waren nog niet eens helemaal volgroeid.’
Járen waren de onderzoekers ermee in de weer, op een stuk grond dat ze huurden van de particuliere eigenaar in Wyoming, met als afspraak dat Naturalis eventuele vondsten mocht houden.
Eerst het opgraven zelf. Een klus, die vanaf de eerste vondst in 2013 meerdere veldseizoenen in beslag nam, en resulteerde in drie enorme hompen gips vol botten, die per zeecontainer naar Nederland werden verscheept. Daarna het eindeloze prepareren. De botten een voor een uit het gips halen. Ze sorteren, en verstevigen met lijm.
Twaalfhonderd botten vonden de onderzoekers terug, een in de dinosauruskunde alleszins acceptabele 15- tot 35 procent van de hele dieren. Wat ontbrak, moest in kunststof worden uitgeprint op de 3D-printer, onder meer door wél gevonden botten te spiegelen. En intussen werd elk botje minutieus bestudeerd. ‘We hebben ze helemaal leeggezogen’, zegt Schulp.
Een grote, plantenetende grazer moet de triceratops zijn geweest. ‘Geen grasmaaier, zoals een langnekdino. Eerder een kritische eter, met dat puntige snaveltje van hem’, zegt Schulp. ‘Zo’n zeur: dit blief ik niet, dát wel.’
Zijn schild en hoorns droeg hij vooral als versiering, om partners te verleiden, net als pauwen, zo nemen biologen aan. Ook nauw verwante dino’s waren immers vaak getooid met allerlei voloptueuze uitstulpingen. ‘Dat duidt op een soort evolutionaire wedloop: wie kan er zo gek mogelijk uitzien?’, aldus De Rooij. ‘Zulke extreme structuren zie je eigenlijk alleen bij seksuele selectie.’
Of de verslaggever even met hem wil komen baltsen, komt hoogleraar Schulp opeens vragen. We nemen plaats achter een beeldscherm, waar prompt de hoofden van Schulp en de verslaggever verschijnen, getooid met hoorns en schild, naar model van de triceratops. Flink naar elkaar wiebelen, en de versieringen worden mooier. Totdat er een match is en het spel is voltooid.
Naturalis zou Naturalis niet zijn als er rond de vijf skeletten niet een compleet circus van educatief vermaak was opgetuigd, vooral gericht op kinderen. ‘We wilden er een warme, vriendelijke en toegankelijke tentoonstelling van maken. Zodat iedere generatie zich kan vereenzelvigen met deze kudde’, zegt museumdirecteur Marjolein van Breemen.
Zo kunnen er vijf man tegelijk door een geprojecteerd bos wandelen, waarbij het de kunst is dicht bij elkaar te blijven om te voorkomen dat er iemand wordt opgepeuzeld. Intussen kan er met digitale spuitbussen een geprojecteerde triceratops worden ingekleurd, om te fantaseren hoe de dieren er bij leven mogelijkerwijs hebben uitgezien. Want of de triceratops – zomaar eens een dino zónder veren – grijs of misschien wel gevlekt was, weet niemand.
Maar het hart van de tentoonstelling vormen toch de skeletten van de dieren zelf, stuk voor stuk haast net zo hoog als olifanten, maar dan zo’n 8 meter lang. ‘Als je je fantasie gebruikt en er een vleesje omheen denkt, is dit toch best vet’, constateert Grooters tevreden.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant