De tiende speelfilm van de Franse cineast Jacques Audiard, Emilia Pérez, is de wonderlijkste filmgenremix in tijden: een musical over een Mexicaanse gangster in transitie.
‘Als je het over ernstige zaken wilt hebben, kun je ze soms beter zingen. Of dansen. Voilà.’ Jacques Audiard (72), immer stijlvol gekleed, zit in de schaduw op een dakterras in het centrum van Cannes. Hoedje voor de kaalgeschoren schedel in zijn schoot, pakje sigaretten binnen handbereik. Tegen het vijftal journalisten voor zich: ‘Dit is het beknopte antwoord op uw vraag: waarom deze film?’
Ooit werd de cineast ‘de Franse Scorsese’ gedoopt, vanwege zijn in het sociaal realisme gewortelde en licht poëtische drama’s over criminelen en verdrukten in de samenleving, zoals het meesterlijke Un prophète (2009) en De rouille et d’os (2012). Emilia Pérez, zijn nieuwe en tiende speelfilm, steekt uit binnen het oeuvre: een musical over advocaat Rita en haar cliënt Manitas, een giftig masculiene Mexicaanse kartelleider die heimelijk in transitie gaat, inclusief geslachtsoperatie.
Over de auteur
Bor Beekman is filmredacteur van de Volkskrant.
Het is een film over (opgelegde) identiteit en seksualiteit, tegen de achtergrond van het drugsgeweld en de corruptie die het dagelijks leven in Mexico teisteren. En een wonderlijke mix van filmgenres: soms komisch en wervelend als Dennis Potters televisiemusicals (The Singing Detective, Lipstick on Your Collar), dan weer snoeihard en lomp als de zoveelste kartelexploitatiefilm of -serie. Of juist geëngageerd en op het randje van kitsch, als het bioscoopdoek zich plots vult met een koor van familieleden van de vele onder nooit opgehelderde omstandigheden ‘verdwenen’ Mexicaanse burgers.
‘Wat deed Jacques Demy toen hij het wilde hebben over de Algerijnse oorlog?’, zet Audiard zijn verantwoording voort. ‘Hij maakte een musical.’ (Les parapluies de Cherbourg, de doorbraak van Catherine Deneuve, die in de film uit 1964 zwanger is van een uitgezonden militair). ‘En ik geloof dat die vorm – een muzikale komedie – Demy de afstand bood die nodig is als je een film maakt over zo’n zwaar onderwerp. Dat klinkt paradoxaal, maar is het niet. Als je te dicht op het onderwerp zit, maak je een documentaire: een documentaire over trans identiteit, een documentaire over de verdwenen Mexicanen. Dat wilde ik niet.’
In Cannes, waar Emilia Pérez afgelopen mei in wereldpremière ging, werd de voltallige vrouwelijke cast (onder wie de Amerikaanse Zoë Saldaña en Selena Gomez, plus de in Mexico woonachtige Spaanse actrice Karla Sofía Gascón) bekroond met de prijs voor beste actrice.
Aanvankelijk wilde hij filmen in Mexico, zegt de regisseur. ‘Ik ging er drie keer heen om locaties te zoeken, waarbij ik stuitte op de Mexicaanse realiteit: de straten waren te breed en te druk bevolkt, wat niet zou werken met de geluidsopnamen. En ook het licht beviel me niet. Nee, dacht ik, hiervoor moeten we de studio in.’
De uiteindelijke opnamen (budget 21 miljoen euro) vonden plaats in een studio nabij Parijs, waar een grimmig en bepaald niet bordkarton ogend Mexico werd opgetrokken. En nu is het Spaans gesproken en gezongen Emilia Pérez gekozen tot de officiële Franse inzending voor de landencategorie van de Oscars (beste internationale speelfilm). Culturele toe-eigening heet dat dan, in het huidige en zeker in Hollywood gevoelige debat over wie nou welke verhalen vertelt, iemand van binnen of buiten een cultuur of groep?
Bij alle lof in Cannes voor de film, die naast de prijs voor beste actrice(s) ook nog de juryprijs won, klonken er hier en daar dan ook ook wel wat bedenkingen. Al kleeft dat niet echt aan Audiard. Eerder won hij al de Palme d’Or met zijn misdaadthriller Dheepan (2015), over het leven van een Tamil-vluchteling in de Franse banlieue, zelfs al verstond hij zijn hoofdrolspeler niet tijdens de opnamen. En regisseerde hij – ongehinderd door zijn beperkte kennis van het Engels – de heerlijke western The Sisters Brothers (2018), met Joaquin Phoenix.
‘Je kunt je tijd ook verdoen met alleen maar naar de wereld te kíjken’, reageert Audiard, ‘maar dat wil ik niet. En mensen mogen zich best afvragen of ik wel gerechtigd ben om iets te filmen. In dit tijdsgewricht stellen mensen dit soort vragen: wie mag waarover praten? Voor nu nam ik dat recht. Misschien kan ik een onderwerp in mijn films ontsluiten voor een breder publiek. Dat het iets laagdrempeliger is. Dat moment in Emilia Pérez met het koor van weduwen, als ze zingen over de verdwenen Mexicanen, dat is een waarlijk tragisch gegeven. En misschien is het zelfgenoegzaam, maar ik was blij met die scène. Ik vond het mooi. En ik dacht: ik doe het gewoon zo.’
De regisseur komt al een kwart eeuw in Mexico, waar een goede vriend van hem woont. ‘Ik ken het land, van noord tot zuid. Ik was bekend met de exotische corruptie: dat je de politieagent af en toe een briefje geld toestopt. Maar nu zijn er plaatsen waar je niet meer veilig heen kunt, waar journalisten worden ontvoerd. Ik weet niet hoeveel mensen er al verdwenen zijn. Honderdduizend? (Volgens de VN worden er sinds 1962 al 112 duizend Mexicanen vermist als gevolg van een misdaad, red.) Het is het einde van de democratie. En het maakt me bang.’
Netflix, dat de Amerikaanse rechten op Emilia Pérez bezit, wijzigde onlangs op het laatste moment een van de Oscar-categorieën waarvoor de film is ingezonden. Toch maar beste bewerkte script in plaats van beste originele script. Dit omdat Audiard op het idee kwam voor zijn film na lezing van de roman Écoute (2018) van de met hem bevriende schrijver Boris Razon. ‘In een van de hoofdstukken van zijn boek komt een narco voor die een vrouw wil worden, om zo aan zijn vijanden te ontsnappen. Maar daar blijft het bij, die vrouw komt verder niet voor in de roman. Ik belde mijn vriend op: mag ik dat gebruiken? Het grote verschil met Manitas, de narco in de film, is dat die als kind al een vrouw wilde worden.’
Zoë Saldaña, bekend van haar achter digitale make-up verborgen optredens in blockbusters als Avatar en Guardians of the Galaxy, speelt haar beste rol tot tot nog toe als de door de drugsbaas aangestelde en gecorrumpeerde idealistische advocaat Rita: virtuoos in de zang- en dansscènes. En ook oud-Disney-ster Selena Gomez is uitstekend gecast als gangstereega met een eigen agenda. De regisseur: ‘Mijn enige wens was dat de actrices Spaans konden zingen, maar daarbij maakte ik een foutje. Ik dácht dat Selena Spaans sprak en dat bleek niet zo te zijn. Ze moest het leren.’
Maar Audiards film steunt allereerst op de dubbelrol van de uit Mexicaanse telenovelas (soaps) bekende 52-jarige actrice en trans vrouw Karla Sofía Gascón: eerst als de intimiderende kartelbaas Manitas en later als de zachtaardig ogende trans vrouw Emilia Pérez. ‘We hebben heel veel trans actrices ontmoet’, zegt Audiard. ‘Ook in Mexico. Zowel professionele actrices als amateurs. Het bleek moeilijk. Vaak had ik het idee dat ze nog zeer bezig waren met hun transitie. Die transitie was het grote probleem in hun leven. En toen ontmoette ik Karla, die geheel geen probleem had. Zij was daar al lang voorbij, het lag achter haar. En omdat ze al als acteur werkte vóór haar transitie, was die transitie ook professioneel. Dat hielp haar bij deze rol, denk ik.’
Voor de research voor zijn script leunde de filmmaker op Gascón. ‘Karla was mijn instructeur. Ik stelde haar per mail eenvoudige en korte vragen, waarop ik dan lange antwoorden terug kreeg. Briljante uiteenzettingen waren dat. Het ging heel gemakkelijk. Karla is zo open, zo zonder schaamte. Ik bewonder haar zeer. Ze is hier in Cannes. Met haar echtgenote en dochter.’ Audiard glimlacht. ‘Zelf ben ik slechts een doodnormaal, fantasieloos, klein, wit mannetje.’
De regisseur heeft weinig op met populaire kartelseries zoals het bij Netflix vertoonde Narcos en Narcos: Mexico. ‘Ik haat ze zelfs, om eerlijk te zijn. Waarom? Pfff, straks zetten ze een prijs op mijn hoofd. Nee, ik heb gewoon steeds meer moeite met geweld in de bioscoop of op televisie. Ik gebruik zelf vaak geweld in mijn films, dat is zo. Maar ik hoop toch wel op een andere manier. Ik wil nu ook niet te prekerig overkomen, maar er is een cultuur van cynisme die ik ook herken in zo’n serie als Narcos. Bon, ik heb het gezegd. Ik hou er gewoon niet van. Dat is ook waarom ik het personage Emilia Pérez bedacht.’
Een van de vragen in zijn film: kun je het overschot aan giftige mannelijkheid, opgedaan tijdens een leven tussen de gangsters, ook zomaar afleggen? ‘Manitas – of Emilia – heeft het idee dat zij door van geslacht te veranderen zelf ook verandert. Dat ze het mannelijke geweld in zichzelf vernietigt. Misschien is dat een illusie, maar het is in elk geval haar wens. Een verlangen om de patriarchale wetten los te laten. Een verlangen naar verlossing. Voilà.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant