De Zweedse regisseur heeft wortels in Georgië, waar de lhbti-gemeenschap wordt onderdrukt. ‘Ik heb het privilege om queer films te maken die zich afspelen in Georgië.’ Zijn film Crossing Istanbul gaat over verzoening tussen de generaties.
Levan Akin (44) frunnikt aan een roze nepbloem, die hij gedurende het hele gesprek in zijn handen zal blijven houden. De Zweedse filmmaker, donker warrig haar, zwart overhemd, vertelt quasinonchalant over de zwaarmoedigheid waarmee hij worstelt, ondanks de positieve ontvangst van zijn nieuwste film: ‘In het licht van genocides en oorlogen voelt alles nu nietszeggend.’
De filmmaker van Georgische komaf benut de vrijheid die hij in Zweden heeft om Georgische queer perspectieven te agenderen in zijn films, zoals zijn vorige coming-of-agedrama And Then We Danced. De aanleiding voor die film was de gewelddadige aanval tijdens een Pride-demonstratie in Georgië in 2013, waarbij vreedzame demonstranten werden bekogeld met stenen door anti-lhbti- demonstranten.
‘Dat was een kantelpunt voor mij. Ik realiseerde me dat ik het privilege heb om queer films te maken die zich afspelen in Georgië, juist omdat ik zelf niet in dat land woon.’
And Then We Danced veroorzaakte een golf aan onafhankelijke lhbti-films in Georgië, zoals Anna Stoeva’s Think Freedom: The Visible Man, een documentaire over Giorgi Tabagari, de oprichter van Tbilisi Pride. Maar naar aanleiding van de film klonk vanuit religieuze en conservatieve gemeenschappen ook een ferm anti-lhbti-geluid. Zo werd er tijdens de première in Tbilisi in 2019 tegen de film geprotesteerd en in de jaren die volgden werd dit tegengeluid alsmaar luider.
In 2023 verstoorden extreem-rechtse demonstranten opnieuw op gewelddadige wijze de Tbilisi Pride. En dit jaar is er in Georgië een anti-lhbti-wet aangenomen die een vrijbrief is voor censuur op queer films en boeken en het verbieden van de regenboogvlag.
Juist dit leed in de Georgische lhbti-gemeenschap in aanmerking genomen, vindt Akin het des te belangrijker om positieve verhalen te belichten. Met Crossing Istanbul maakte hij een film waarin de liefdevolle blik centraal staat: ‘Met positieve beelden en verhalen van queer personen. Geen naïeve positiviteit, maar gewoon: een andere kant.’
Crossing Istanbul, bekroond met de Teddy Jury Award tijdens de Berlinale (de prijs voor beste film met een queer thema), volgt de zoektocht van een stoïcijnse gepensioneerde lerares uit Georgië, Lia (Mzia Arabuli), naar haar nichtje Tekla. Wanneer ze van haar jongere en gevatte buurjongen Achi (Lukas Kankava) verneemt dat Tekla in Istanbul woont, reizen beiden af naar de Turkse stad om Tekla te vinden. Daar begint een zoektocht langs levendige straten, in groezelige hotelkamers en in appartementen van de kleurrijke Turkse transgemeenschap.
Het zaadje voor Crossing Istanbul werd vlak na de release van And Then We Danced geplant. Terwijl die film hevige, botsende reacties opriep, van conservatieve ouderen enerzijds en vrijgevochten jongeren anderzijds, hoorde Akin een verhaal op de radio van een Georgische grootvader die zijn transgender kleindochter openlijk steunde. De liefde van de grootvader ontroerde hem, en hij besloot dat intergenerationele verzoening het thema van zijn volgende film moest zijn.
Akins scenario stuurt weg van de vaak vertelde verhalen over die gemeenschap, zoals over de coming-out, verstoting en geweld. In zijn film is de aanwezigheid van queer personen simpelweg een gegeven. Wel is het hun aanwezigheid die eraan bijdraagt dat de heteroseksuele, alleenstaande, oudere Lia zichzelf weet te bevrijden van de drukkende genderrollen en verwachtingen, waarmee ook de trans personages te maken hebben.
Voor die verhaallijn put Akin uit zijn eigen leven: ‘Mijn queer identiteit heeft een weerslag gehad op mijn familie en de heteronormatieve mensen die ik ken, zoals mijn moeder. Ik heb altijd een film willen maken over hoe wij allemaal slachtoffer zijn van het patriarchaat. En dan maakt het niet uit of je heteroseksueel bent of homoseksueel.’
In de film komt naar voren hoe de drie hoofdpersonages Lia, Achi en advocaat en transactivist Evrim (Deniz Dumanli) ieder op hun eigen wijze het patriarchaat ondermijnen. Lia weigert te trouwen en ondergeschikt te zijn aan een man. Achi representeert de jonge, vrijgevochten post-Sovjetgeneratie en vindt een manier om zich los te breken van zijn conservatieve broer. En trans vrouw Evrim maakt zich sterk voor de rechten van transgender sekswerkers.
Akins liefde voor cinema ontstond al op jonge leeftijd: hij groeide op met Georgische en Turkse films, die vaak gingen over klassenverschillen en klassenmigratie; iets wat hij ook ervoer. ‘Mijn ouders kwamen naar Zweden in de jaren zestig. Ik denk dat het voor veel immigranten uit die tijd lastig was om hun nieuwe westerse realiteit in Zweden te rijmen met het Sovjetregime in Georgië dat zij waren ontvlucht.’
De ervaringen van zijn ouders drukten zwaar op Akin, die zich altijd in een spagaat bevond tussen de traditionele waarden van zijn familie enerzijds en de moderne opvattingen in Zweden anderzijds. En dan moest Akin zich ook nog zien te verhouden tot zijn homoseksualiteit, wat ertoe leidde dat de regisseur zich vaak een buitenstaander voelde.
Ook nu voelt de regisseur zich een vreemde eend in de bijt in het Zweedse filmlandschap. In Zweden verandert het discours rond migratie door een aanzwellend extreem-rechts geluid, en Akin merkt daarvan ook effecten in de Zweedse filmindustrie: ‘Recentelijk trekken mijn collega’s in twijfel of ik wel mag worden beschouwd als een Zweedse filmmaker, omdat mijn films niet in het Zweeds zijn.’
Geïnspireerd door de cinéma vérité en het Italiaanse neorealisme, neemt de cameravoering in Crossing Istanbul dan ook nadrukkelijk het gezichtspunt van de buitenstaander in. ‘Ik wil dat de camera als een derde persoon aanvoelt. Als iemand die aanschouwt of observeert. Soms vanaf een afstand met een sigaret, kijkend naar de personages, soms afdwalend in een andere richting.’
Daarnaast is Akins film een liefdesverklaring aan de stad Istanbul. We zien adembenemend mooie, wijde shots die de diverse werelden van Istanbul illustreren en waarin de personages soms bijna verdwijnen. Die ruimtelijkheid wordt afgewisseld met intieme momenten binnenshuis, in hotelkamers en bussen.
Zijn persoonlijke relatie met Istanbul was leidend voor de cinematografie: ‘Ik heb de reis in de bus naar de Zwarte Zee vaak ondernomen, want we hadden familie in Istanbul wonen. Het is een fantastische stad, maar ook een plek die constant in verandering is en daardoor moeilijk te vangen. Onbeheerst.’
Om Istanbul zo realistisch mogelijk te portretteren was het belangrijk voor de regisseur om te werken met lokale mensen. ‘Met uitzondering van Mzia Arabuli bestond de cast uit niet-professionele acteurs. Ik heb ze flink voorbereid met workshops.’ De regisseur dompelde zich onder in de lhbti-infrastructuren in Turkije en werkte samen met organisaties die zich inzetten voor queer- en transrechten, zoals Pink Life en Red Umbrella.
‘Onze castingagent is een trans persoon en zowel voor als achter de schermen betrokken we queer personen bij het maakproces. Ik probeerde vooral een faciliterende rol te hebben en hun stem leidend te laten zijn. Ook nu, bij het wereldwijd promoten van de film, heb ik die taak grotendeels overgedragen aan Deniz Dumanli, omdat haar perspectief als trans vrouw belangrijk is.’
Evrim, het personage van Dumanli, is een amalgaam van de verschillende trans vrouwen die Akin heeft leren kennen. ‘Een van de eerste personen die ik interviewde als onderdeel van mijn onderzoek was een trans vrouw die zelf ook Evrim heet. Zij is een jurist die belangrijk werk verricht voor een lhbti-organisatie in Ankara.’
Wat Akin hoopt over te brengen met Crossing Istanbul? ‘Queer personen willen ook van familieleden horen dat er van ze wordt gehouden. We verdienen het allemaal om liefde te ontvangen. Dat klinkt misschien als een cliché, maar dat is het niet. Het is helaas niet vanzelfsprekend, maar wel fundamenteel.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant