De Schotse oud-premier Alexander Salmond is zaterdag op 69-jarige leeftijd overleden. Salmond was de man die Groot-Brittannië bijna deed splijten. ‘Mijn tijd als leider is voorbij’, oreerde hij bij zijn aftreden, ‘maar voor Schotland zal de droom nooit sterven.’
Als kind mocht Alexander Salmond graag luisteren naar de Braveheart-achtige verhalen die zijn opa, eveneens Alexander geheten, vertelde over de Schotse geschiedenis en de rol van zijn geboorteplaats Linlithgow daarin. Eén vertelling maakte bijzonder veel indruk op de jonge Alex, namelijk hoe de koning der Schotten Robert the Bruce en zijn mannen in het jaar 1313 het plaatselijke paleis op de Engelsen wisten te veroveren door met een hooiwagen de ophaalbrug te blokkeren.
Over de auteur
Patrick van IJzendoorn is correspondent Groot-Brittannië en Ierland voor de Volkskrant.
Zeven eeuwen later vertolkte Salmond, als premier der Schotten, de hoofdrol in een rebellie tegen de Engelsen. Van het latente onafhankelijkheidsstreven had hij een volksopstand gemaakt. De climax was het referendum in 2014 waarbij 45 procent van de Schotse bevolking voor een eigen natie stemde. Het was niet genoeg, maar Salmonds plaats in de geschiedenis was verzekerd. ‘Mijn tijd als leider is voorbij’, oreerde hij bij zijn aftreden na de volksraadpleging, ‘maar voor Schotland zal de droom nooit sterven.’
Zijn aftreden was het begin van een Schots koningsdrama. Binnen enkele jaren kreeg hij een giftige vete met zijn opvolger en oogappel Nicola Sturgeon. In 2018 werd Salmond ervan beticht dat hij tijdens zijn premierschap vrouwen had lastiggevallen, iets waarvan hij werd vrijgesproken. Volgens Salmond ging het hier om een door Sturgeon georkestreerde heksenjacht. Hij klaagde de Scottish Nationlist Party (SNP) aan, de partij die hij had grootgemaakt. Hij kreeg een half miljoen aan smartengeld.
Enkele jaren later werd Sturgeon beticht van financiële malversaties en kwam ze zelf ten val. Salmond hoopte op een comeback en richtte in 2021 zijn eigen onafhankelijkheidspartij op. De Alba Party – Alba betekent Schotland in het Gaelisch – brak niet door, maar werd wel een luis in de pels van de SNP. Eerder dit jaar bracht het enige parlementslid van Alba, een vertrouweling van Salmond, bij een nipte stemming de Schotse premier Humza Youssaf ten val, de beschermeling van Sturgeon.
Deze geschiedenis typeerde Salmond. Met zijn bluf, charisma, vechtlust en strategisch inzicht was hij drie decennia de grote man in de Schotse politiek. Na zijn plotselinge overlijden krijgt hij van vriend en vijand lof toegezwaaid. De Britse premier Keir Starmer noemt hem een ‘monumentale politicus’ en de Britse koning Charles betreurt de dood van de nationalist, die al in zijn studentenjaren begon met zijn strijd voor een Schotse republiek.
Dat de hand van de geschiedenis op de schouder van Salmond rustte, bleek al uit zijn geboortedatum: 31 december 1954. Op de laatste dag van het jaar, in Schotland Hogmanay genoemd, luiden de Schotten op hun eigen wijze het jaar uit: met het drinken van whisky, het eten van fruitcakes, het zegenen van runderen, het bespelen van de doedelzak en het hand in hand zingen van Auld Lang Syne, het gedicht van Robert Burns dat de status van officieus volkslied heeft.
Ambtenarenzoon Alexander Elliot Anderson Salmond was de tweede van vier kinderen. Wee Fish (kleine vis), zoals zijn bijnaam was, groeide uit tot een levendige jongen, dol op gokken, voetbal en Star Trek. Op de basisschool stond hij kandidaat voor de SNP bij nepverkiezingen. Hij won een grote meerderheid met zijn belofte halve schooldagen te introduceren en de gratis lunches te vervangen door gratis ijsjes. Een twaalfdelige encyclopedie die hij van zijn vader, een socialist, kreeg, las hij van de eerste tot de laatste letter.
Na zijn studie bedrijfskunde in Edinburgh studeerde hij economie en middeleeuwse geschiedenis aan St Andrews. Daar werd hij, aangemoedigd door zijn Engelse vriendin, lid van de SNP. Dat was indertijd een folkloristische partij die vooral steun genoot in de Hooglanden en op de Westelijke Eilanden. Als lid van de linkse ‘79 Group’ werd Salmond, die als olie-econoom werkte hij de Royal Bank of Scotland, bijna uit de partij gezet. In 1987 werd hij gekozen tot afgevaardigde voor het kiesdistrict Banff and Buchan.
Drie jaar later klom hij op tot partijleider. Onder zijn leiding positioneerde de SNP zich links van Labour. Rond de eeuwwisseling verloor hij het leiderschap na interne twisten. Salmond werd leider van de SNP-fractie in het Lagerhuis, waar hij zich als een vis in het water voelde. In 2004 keerde hij echter verrassend terug als partijleider en drie jaar later werd hij Eerste Minister van Schotland. De SNP werd heer en meester in het Schotse parlement.
Zijn terugkeer naar Edinburgh was een strategische meesterzet. Belangrijke Schotse politici trokken juist naar Londen, zodat het speelveld leeg was. Salmond maakte van de SNP een strak geleide partij. Deze moderne Braveheart, die woonde in een oude molen, liet de Schotten dromen van een eigen natie. Over de praktische uitwerking van deze droom maakte hij zich weinig zorgen. Zijn aanpak vertoonde overeenkomsten met die van Nigel Farage in de aanloop naar het Brexit-referendum.
Waar de Brexiteers slaagden, faalden de Schotse nationalisten. De strijd tussen Salmond en Sturgeon na het referendum ging over de ziel van de partij. Salmond lag goed bij de oudere partijleden, Sturgeon was de heldin van de jongere garde in de steden. Beiden zouden hun tragische ondergang beleven. De Schotse droom veranderde in een nachtmerrie. Salmond laat zijn vrouw Moira achter, met wie hij in 1981 trouwde. Ze hebben geen kinderen.
Salmond had de gewoonte om een penny uit het raam van de trein te gooien wanneer deze over de Forth Bridge reed. Het ritueel moest geluk brengen.
Salmond had lange tijd een rubriek in The Herald, een Schots dagblad, waarin hij tips gaf voor de paardenrennen.
Salmond zorgde voor controverse met zijn show op de Russische staatszender RT Today. De samenwerking eindigde na de Russische inval in de Oekraïne.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant