In het Nederlandse Openluchtmuseum kunnen ouderen met dementie in een speciaal ingerichte doorzonwoning herinneringen ophalen aan de jaren zestig. Een sanseveria op de vensterbank, het lied Twee Motten, Bols jenever – aan alles is gedacht. Heeft het sympathieke initiatief ook een keerzijde?
In de voortuin van de doorzonwoning ligt het lege rek met flessen voor de melkboer al klaar. In één klap is duidelijk: we bevinden ons zo ongeveer in 1965. Op de vensterbank achter de kanten gordijntjes is een sanseveria te zien. De deur gaat open, kom binnen, Ad en Hannie zijn blij met uw komst. In de gang hangt de citrus-zoete lucht van 4711 eau de cologne.
De woonkamer is met teakhouten meubels ingericht, vanuit de platenspeler klinkt zachtjes het lied Twee motten van Dorus. Op de uitschuiftafel staan kaasbolletjes en flessen Zwarte Kip advocaat en Bols jenever. De herinneringscoach, een keurige juffrouw – witte haarband, gigantisch montuur – heet u van harte welkom.
Over de auteur
Abel Bormans is verslaggever van de Volkskrant.
Sinds kort heeft het Openluchtmuseum in Arnhem een nieuwe straat met zes doorzonwoningen, één huis daarvan is speciaal gemaakt voor ouderen met dementie om herinneringen aan vroeger op te halen. Door middel van herkenbare geluiden, beelden, geuren, smaken en voorwerpen krijgen mensen met dementie zo een nostalgische reis naar het verleden.
Het Huis van Herinnering kan worden afgehuurd door zorginstellingen of families, het is dus niet vrij toegankelijk voor museumbezoekers. Met busjes kunnen de bezoekers in één keer naar de doorzonwoning worden gereden. Het concept is: op de koffie in de jaren zestig. Het initiatief werd afgekeken van een openluchtmuseum in Denemarken, waar al ruim tien jaar zo’n Huis van Herinnering bestaat.
Reminiscentie – het ophalen van positieve herinneringen – geeft mensen zelfvertrouwen en een gevoel van veiligheid, zegt Gitta Paans, de conceptontwikkelaar van het museum. ‘Zo lijken ze soms weer op de persoon die ze ooit waren.’ Ook kan reminiscentie volgens Paans leiden tot een verdieping van de band tussen de persoon met dementie en de begeleider. ‘Zij leren nieuwe kanten en eigenschappen van hen kennen – en dat leidt tot een beter begrip.’
Onlangs was er in het Huis van Herinnering in Arnhem nog een vrouw met serieuze dementie die tot de verbazing van haar begeleider feilloos kon voordoen hoe het carbonpapier in de typemachine moest worden geplaatst. Een 91-jarige man die jarenlang geen piano meer durfde te spelen, waagde tot ontroering van zijn dochter op de C.C. Bender uit de jaren vijftig ineens toch een geslaagde poging.
Een onderzoek uit 2017 naar vijf gelijksoortige programma’s in Denemarken, Zweden, Hongarije, het Verenigd Koninkrijk en Noorwegen, liet zien dat deelnemers tijdens een sessie zich beter konden concentreren en vrolijker waren dan normaal. Tot drie weken daarna voelden mensen zich nog minder boos en verdrietig, volgens de onderzoekers.
Dat klinkt allemaal positief. Maar is er ook een andere kant aan het verhaal? De Volkskrant vroeg bijzonder hoogleraar langdurige zorg en sociale benadering dementie Anne-Mei The (Vrije Universiteit Amsterdam) mee om samen het Huis van Herinnering te bezoeken. Ook bij haar roept het rijtje doorzonwoningen herinneringen op. ‘Ik ben opgegroeid in een vrijstaand huis in Groningen’, zegt ze terwijl ze om zich heen kijkt. ‘Maar als kind wilde ik altijd in zo’n huis wonen. Veel gezelliger, toch?’
Jarenlang deed The onderzoek naar mensen met dementie. Het viel haar op dat velen van hen niet zozeer leden onder hun cognitieve achteruitgang, maar door de reacties van omstanders. Omdat ze minder serieus worden genomen; er in hun bijzijn veelbetekende blikken worden uitgewisseld. In één klap zien anderen hen in de eerste plaats als dement.
The verzet zich tegen wat zij dit ‘dominante medische paradigma’ noemt. Eerder bekritiseerde ze de basistraining ‘samen dementievriendelijk’ van de Stichting Alzheimer. ‘Duidelijk ar-ti-cu-leren, het gesprek positief afsluiten! En ze vóóral in de ogen kijken, een beetje alsof je een wild dier tegenkomt.’
The ontwikkelde een filosofie: de Sociale Benadering Dementie. Die wil de mens achter de diagnose dementie blijven zien. Mensen met dementie moeten zo veel mogelijk hun gewone leven kunnen leiden, bij voorkeur in hun eigen huis. Het belangrijkst: ze normaal en als gelijken blijven behandelen. Hoe kijkt The naar het Huis van Herinnering?
‘Het initiatief komt uit een goed hart. Ik ben ervan overtuigd dat veel mensen met dementie hier ook een leuke middag meemaken.’ Maar ze heeft ook moeite met het ‘enigszins stigmatiserende gehalte van het toneelstukje’.
‘Die mensen worden in busjes hier naartoe gereden en komen in een afgesloten huis terecht, niet toegankelijk voor anderen. Daarmee isoleer je ze toch op basis van een ziektebeeld. Als mensen jou als ‘de ander’ behandelen, dan merk je dat, ook mensen met dementie. Othering heet dat in de wetenschap.’
‘Het is goedbedoeld, maar dat laat zien hoe wij als samenleving naar mensen met dementie kijken. Als fundamenteel anders. En ik vind dat daar verandering in moet komen.’ Ze zou liever zien dat de grote stichtingen achter dit project geld zouden vrijmaken voor dagelijkse aandacht voor mensen met dementie. In plaats van grote bedragen uitgeven aan eenmalige ervaringen.
Maar ze hebben toch een leuke middag in het Huis van Herinnering? ‘Zeker. Maar waarom kan je ze niet als normale bezoekers de doorzonwoning in jarenzestigstijl laten bezoeken? Dan kunnen ze ook de rest van het museum meepikken.’ Ze wijst even verderop naar een poldermolen met indrukwekkende wieken, die ooit in Noordlaren stond. ‘Als ze dat zien, beleven ze eenzelfde historische sensatie en vinden ze dat ook hartstikke interessant.’
Op de met oranje linoleum gelegde gang van de doorzonwoning zegt conceptontwikkelaar Gitta Paans toch wel moeite te hebben met die kritiek. ‘Het gaat ons juist níet om de ziekte, maar om de persoon. Wat herken jij en wat kan je vertellen over jouw leven? Dat is toch mooi?’
Uit de keuken komt nu de typische geur van een stevige groentesoep met ballen. Hannies specialiteit – het is tijd om aan tafel te gaan.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant