Defensie-expert Ko Colijn voorziet Nederlanders al vijftig jaar van duiding bij gewapende conflicten. Dit keer doet hij een boekje open over de verboden wapens die worden ingezet op het Oekraïense slagveld en reflecteert hij op proportionaliteit bij het gebruik van wapens in oorlogstijd.
Een ongemakkelijk aspect van de oorlog in en tegen Oekraïne zijn de kosten van wapens. Helemaal als die eigenlijk verboden of controversieel zijn.
Vooropgesteld: deze hele oorlog is op zichzelf al illegaal. Elke inzet van Russische wapens kan sowieso niet door de beugel. Daarbij is er een geweldsverbod dat Rusland, als permanent lid van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties, in acht moet nemen. Dat doet Moskou niet. Oekraïne heeft volgens de VN recht op zelfverdediging, al is het wel gebonden aan bepaalde rechtsregels.
De manier waarop ons huidige kabinet zowel de acties van Oekraïne als Israël verdedigt, is dubieus. "Meten met twee maten", is vaak het verwijt. Want we knijpen in beide gevallen een oogje dicht als het gaat om de breedte waarmee de term 'zelfverdediging' geïnterpreteerd wordt.
Israël ontving sinds 7 oktober 2023 al bijna 18 miljard dollar (ongeveer 16,4 miljard euro) aan Amerikaanse wapens om zich te 'verdedigen', blijkt uit een recent Amerikaans onderzoek dat een heleboel kosten nog niet eens meerekende. Toch herdacht het kabinet-Schoof op 7 oktober de Hamas-aanslag op Israël, maar is het afwezig bij de nagedachtenis van de nu al 42.000 doden in Gaza en de harteloze verwoestingen in Libanon.
Als we het hebben over verboden wapens, praten we niet over de vraag of langeafstandswapens tot ver in Rusland zijn toegestaan. Dat is namelijk een politieke afweging, geen juridische. En we branden onze vingers ook niet aan de vraag of de Oekraïense 'verdediging' op Russisch grondgebied, zoals de Kursk-operatie, mag plaatsvinden. Dat is trouwens een vraag die nooit bij een Israëlische verdedigingsactie wordt gesteld.
Wel er is er natuurlijk de kwestie rond proportionaliteit: welke wapens, die mogelijk ook burgerslachtoffers kunnen maken, zijn verboden en welke zijn toegestaan? De vuistregel is dat burgerslachtoffers zijn toegestaan, mits dit niet doelbewust gebeurt. Maar geen jurist weet écht wat proportioneel is, want elk land lijkt zijn eigen definitie te hanteren.
Van Oekraïne en Rusland weten we de definitie simpelweg niet. Israël hanteert een vrij royale definitie, want het beweert vrijwel altijd een Hamas-kopstuk of een andere vijand te raken, omdat die zich schuilhouden onder onschuldige burgers.
Wel is duidelijk dat de discussie over proportionaliteit de laatste jaren een opleving kent. Met name sinds de invasie van Oekraïne, met onder meer de bloedbaden in Mariupol en Avdiivka, en de Israëlische bombardementen van het Jabalia-vluchtelingenkamp op 31 oktober 2023.
Voorbeelden uit de praktijk tonen aan dat het 'recht' om bepaalde wapens in te zetten al snel sneuvelt in tijden van oorlog. Met propaganda beschuldigen strijdende partijen elkaar steeds van schendingen van het oorlogsrecht. Al in maart 2022, nog geen maand na de inval, claimde Rusland het gebruik van biologische wapens door Oekraïne. Dit bleek onzin.
Ook beschuldigen Oekraïne en Rusland elkaar van de inzet van chemische wapens, met name witte fosformunitie. Dat is onjuist, want dat is helemaal geen chemisch wapen. Al is het wel onmenselijk, want het kan dodelijk zijn en hevige brandwonden veroorzaken. Het valt dan ook onder een veiligheidsprotocol.
De VS gebruikte witte fosfor in Irak om tegenstanders door hitte uit de woningen te jagen en vervolgens aan te pakken. Israël gebruikt deze wapens ook in Gaza en Libanon. De VS beschuldigde Rusland dit voorjaar van het gebruik van traangas, al is niet geheel duidelijk of dat onder een chemisch wapenverbod valt. Afgelopen week stelde ook het Verenigd Koninkrijk sancties in tegen Rusland vanwege een schending van de Chemische Wapenconventie.
En dan zijn er nog de mijnen. Die zijn sinds 1997 verboden, maar zowel Oekraïne als Rusland erkent dat verbod niet. Het zijn 'goede' verdedigingsmiddelen om tanks en pantservoertuigen af te stoppen, maar ze eisen vele slachtoffers - ook na afloop van een oorlog.
Een gebied ter grootte van Oostenrijk is nu bezaaid met landmijnen. Wellicht speelden mijnen een rol bij het opblazen van de grote stuwdam bij Zaporizhzhia in juli 2023. Een groot deel is daardoor weggespoeld naar onbekende plekken en zal pas gevonden worden als het explodeert.
Berucht is ook het gebruik van clustermunitie op het Oekraïense slagveld. Ook dat geldt als 'onmenselijk' verboden, maar het is wel effectief. Oekraïne en Rusland beschuldigen elkaar over en weer. Het is vrijwel zeker dat Turkije de verboden granaten in artillerievorm aan Oekraïne leverde sinds eind 2022, iets wat Ankara vurig ontkent.
Nog beruchter is het besluit van een handenwringende president Joe Biden na veel Oekraïense smeekbeden om Amerikaanse clustermunitie te leveren. De Verenigde Staten stemden in, al zeggen ze zelf dat de munitie een lage 'faalratio' heeft, waarmee gegarandeerd wordt dat ze niet op de verkeerde manier afgaan. De Turkse faalratio zou ruim vier keer zo hoog zijn, waarmee Washington zijn besluit rechtvaardigt.
Tot slot is er nog het Britse besluit om zware uraniummunitie voor zijn Challenger-tanks te leveren. Rusland reageerde woedend met het zoveelste nucleaire dreigement. Dat was nogal ongeloofwaardig omdat de munitie niet verboden is en niets met atoomwapens te maken heeft. Dat betekent volgens veel artsen overigens niet dat het niet schadelijk is.
Na de oorlog zal er ongetwijfeld nog veel over verboden wapens aan het licht komen. Maar voor één ding wil ik gerust mijn hand in het vuur steken: het woord 'verboden' bestaat in oorlogstijd niet.
Source: Nu.nl algemeen