Verschillende gemeenten experimenteren met jongereninspraak. Dat heeft twee grote voordelen: het beleid sluit beter aan bij hun wereld, én jongeren krijgen meer democratisch bewustzijn. In Nunspeet presenteren leerlingen uit vmbo-3 hun ideeën over het thema geldzaken aan de wethouder.
Rahaf (14) is zenuwachtig. Niet zo gek, want ze staat zo in de raadzaal van de gemeente Nunspeet om daar haar klas én de wethouder toe te spreken. Toch steekt ze haar vinger op als de trainer vraagt wie nog weet over welke vraag ze zich hebben gebogen. ‘De vraag was: hoe kan de gemeente Nunspeet jongeren bereiken over geldzaken?’
In groepjes met een eigen subthema, zoals ‘schaamte’ of ‘familie’ hebben de derdeklassers vmbo van het Nuborgh College antwoorden op die vraag voorbereid. Om de beurt komen ze met een poster naar voren. Rahaf en haar groepje stellen een schuldhulplijn voor, die jongeren tussen drie en zes uur ‘s middags kunnen appen. Het groepje van David (14) een geldworkshop voor jongeren die 18 worden, mét kans op het winnen van 500 euro.
Door jongeren te betrekken bij beleidsvorming, sluit beleid beter bij hen aan en kweken zij democratisch bewustzijn. Het recht op inspraak is bovendien vastgelegd in het Internationaal Verdrag voor de Rechten van het Kind. Maar jongereninspraak is nog niet genoeg verankerd in het Nederlands bestuur, zegt Paula Smith, die als promovendus aan de Universiteit van Amsterdam onderzoekt hoe gemeenten jongeren kunnen betrekken bij schuldpreventie.
Daardoor slaan beleidsmakers geregeld de plank mis. ‘Onlangs werkte ik bijvoorbeeld met een schuldhulpverleningsinstantie die een sms’je stuurde aan jongeren met een betaalachterstand. Pas na een paar maanden kwamen ze erachter dat die jongeren dat helemaal niet vertrouwen: die denken dat dat phishing is.’
En áls jongeren al worden betrokken bij beleidsvorming, zegt Smith, zijn dat meestal theoretisch opgeleide jongeren, die de jeugdraad bij de gemeente weten te vinden. ‘Praktisch opgeleide jongeren blijven daardoor vaak ongehoord. Terwijl beleid voor hen des te belangrijker is, omdat zij bijvoorbeeld vaker met schuldenproblematiek te maken krijgen.’
Ook voelen leerlingen op het vmbo zich ‘consistent minder gehoord door de politiek, hebben zij aanhoudend minder vertrouwen in ambtsdragers en zijn zij minder geneigd in de toekomst te gaan stemmen dan havo- en vwo-leerlingen, bleek vorige maand uit een langlopend onderzoek aan de UvA.
Speaking Minds, het programma van Save the Children Nederland dat de jongeren in Nunspeet volgen, verbindt daarom praktisch opgeleide jongeren aan gemeenten. In zes tot tien sessies bereiden ze (v)mbo-leerlingen voor om over uiteenlopende onderwerpen advies te geven aan een wethouder.
Wat opvalt in de presentaties: de uitgesproken hoop dat er naar hen wordt geluisterd en de plannen ook écht worden uitgevoerd. ‘Veel leerlingen dachten: dit doen ze vast met heel veel scholen, dus twijfelden ze of er iets met het advies gedaan zou worden’, zegt Hilde (15).
Precies daar ligt de valkuil bij jongerenparticipatie, bevestigt promovendus Smith: niets met het advies doen, waardoor jongeren in het vervolg niet meer gemotiveerd zijn om mee te denken. ‘Jongerenparticipatie kan dan zelfs averechts werken. Daarom is het belangrijk die inspraak niet alleen voor de vorm te organiseren, als de beslissingen eigenlijk al zijn gemaakt, maar jongeren vanaf het begin te betrekken.’
In Nunspeet zit het geld al in potjes, zegt Rik Vinke, beleidsmedewerker van de gemeente die tussentijds feedback gaf op de ideeën van de leerlingen, maar de ideeën van de jongeren kunnen bijvoorbeeld worden betaald uit het potje ‘communicatie’.
Het plan was tot dusver om jongeren die 18 worden, een brief te sturen. Vinke: ‘Wie weet kunnen we er een qr-code op zetten naar een uitlegvideo van een influencer, zoals de leerlingen opperen. De volgende keer neem ik onze versie van die brief mee, en dan vraag ik aan de leerlingen wat zij ervan vinden.’
Die volgende keer is over drie maanden, als de gemeente aan de leerlingen presenteert wat zij tot dan toe met het advies gedaan hebben. Een goede stok achter de deur, zegt Vinke. ‘Wij gaan hartstikke af als we er dan niks mee gedaan hebben.’ Na die drie maanden zal de gemeente de school ‘op de hoogte houden’.
‘Jullie hebben hele goede ideeën,’ zegt wethouder Jennifer Elskamp als de presentaties zijn afgelopen. Om daarna ook meteen aan verwachtingsmanagement te doen: ‘Maar we moeten nog wel zien wat realistisch is.’ Die 500 euro prijsgeld kan de gemeente bijvoorbeeld niet missen. Nathan (15) met de poster op zijn schoot doet zijn vinger voor de laatste nul, om te laten weten: 50 euro is ook goed.
Beloning is een belangrijke motivatie voor jongeren om mee te denken, zegt Smith. ‘Wat mij betreft wordt jongereninspraak een structureel onderdeel van besluitvorming, bijvoorbeeld in de vorm van een bijbaan van vier uur per week. Nu krijgen jongeren vaak een tegoedbon voor hun inzet.’
Voor en na elk Speaking Minds-traject neemt de organisatie een vragenlijst af, met stellingen als: ‘Ik denk dat de gemeente iets doet met mijn mening’ en ‘Ik wil kunnen stemmen’. Gemiddeld genomen zijn jongeren het daar ná het traject sterker mee eens dan daarvoor. Veel deelnemers zijn bovendien gemotiveerd om vaker mee te denken.
Kunnen de Nunspeetse jongeren ook ergens aankloppen, mochten ze dat willen? ‘Geen idee’, zegt Melis (15). ‘Daar wordt niet over gepraat.’
De gemeenteraad stemde tegen structurele inspraak in de vorm van een jongerenraad, zegt de wethouder. Wel is de gemeente van plan elk jaar een Speaking Minds-traject te doorlopen – daartoe is een jongerenwerker dit jaar opgeleid tot trainer.
Animo voor een jeugdraad lijkt onder de leerlingen wél aanwezig. Zo zou Hilde best een uurtje per week willen meedenken op het gemeentehuis, ‘als het een interessant onderwerp is’. En de jongens die de workshop met prijsgeld bedachten, wil de wethouder weten? ‘Alleen voor 60 euro per uur’, zegt Nathan stoer. Groepsgenoot David: ‘Ik zou het voor tien euro per uur ook wel doen.’