Zijn metershoge sculptuur van een zwarte vrouw voor Rotterdam CS was meteen een hype én een rel. Nu wijdt De Kunsthal een grote overzichtstentoonstelling aan het overrompelende, emotionerende werk van Thomas J Price.
Vorig jaar juni stond ze ineens voor Rotterdam Centraal: een jonge zwarte vrouw in brons, het haar opgestoken in een knot, de handen in de zakken. Met haar 3 meter 65 torent ze boven de forensen, dagjesmensen en andere reizigers uit die het plein oversteken. Ze kijken vluchtig naar haar op of houden stil en gaan met haar op de foto.
Rotterdammers zijn zo aan het beeld Moments Contained gewend geraakt dat er verwarring ontstond toen een soort tweelingzusje, weliswaar in een andere houding, bij de Kunsthal werd neergezet. Het beeld maakt deel uit van de uitgebreide solotentoonstelling van de Britse kunstenaar Thomas J Price. ‘Is ze verplaatst, staat ze niet meer bij het station?’, vroegen bezorgde voorbijgangers.
Over de auteur
Anna van Leeuwen is kunstredacteur bij de Volkskrant. Ze schrijft over tentoonstellingen, musea, kunstenaars en de kunstmarkt.
Maar nee, het gaat hier om een andere gigant. En dit is wel én niet dezelfde vrouw, want de vrouw bestaat niet: Price stelt zijn beelden samen uit verschillende modellen, zij is een fictief personage. ‘Een everywoman’, noemt hij haar.
De bronzen beelden van Price (43) kregen de afgelopen jaren een plaats in prominente (beelden)parken en pleinen over de wereld. Het zijn mensen in alledaagse houdingen, in casual kleding, soms kijken ze op hun telefoon, soms gewoon voor zich uit.
En het zijn geen standbeelden, benadrukt Price tijdens de opbouw van de expositie in de Kunsthal. In de directeurskamer, aan een kleine vergadertafel, legt hij uit dat het ‘sculpturen óver standbeelden’ zijn. En hij beschouwt zichzelf ook niet als beeldhouwer: ‘Ik ben in de eerste plaats kunstenaar.’ Dat hij beelden van mensen zou gaan maken, had hij nooit verwacht: ‘Het bleek een heel directe manier om gesprekken te laten ontstaan, omdat beelden van mensen zo herkenbaar zijn.’
Het is die herkenbaarheid waaraan Price een draai geeft. Zien wij een mensfiguur in de openbare ruimte dan denken we meteen dat het een standbeeld is. En bij een standbeeld hebben we ook bepaalde verwachtingen, dat zijn meestal historische figuren, en meestal witte mannen.
Price: ‘We leven in een wereld waar wit zijn de facto het uitgangspunt is en iedereen daarbuiten wordt, hoe noem je dat .... ‘divers’ genoemd. Ik doorbreek de regels, regels waarvan je je vaak niet bewust was. Geconfronteerd met een beeld van een fictieve figuur die zich niet aan die regels houdt, kunnen mensen geagiteerd raken: wie is dat?’
Moments Contained, dat door de filantropische stichting Droom en Daad in 2022 werd gekocht op de prestigieuze kunstbeurs Art Basel, staat niet voor niets bij het station. Price: ‘Mensen begrijpen meteen: als iets zo prominent op het plein voor het station staat, dan moet het wel belangrijk zijn. Want het beeld is bepaald niet in een hoekje weggestopt.’
Dat is geen opschepperij van de kunstenaar, het is belangrijk voor wat het beeld teweeg kan brengen. Price: ‘Het gaat erom wie gezien mag worden in het openbaar.’
Moments Contained riep sterke reacties op. De kunstenaar was overweldigd door de onthulling van het beeld, door de hoeveelheid mensen die aanwezig was, door de dans die erbij werd opgevoerd, een choreografie gemaakt door Sheree Lenting.
Ahmed Aboutaleb, toen nog burgemeester, verwelkomde de bronzen reuzin met de woorden: ‘Ze is geen heldin, geen personage met een roemrucht verleden. Ze heeft de toekomst. Ze ís de toekomst. Onze toekomst. En deze stad is haar thuis.’
Price: ‘De gemeenschap, de plek of stad geeft een kunstwerk zijn identiteit, waarde en betekenis. Dat is bij Moments Contained gebeurd op een manier waar ik van tevoren niet van had durven dromen.’
Ondertussen was toenmalig NRC-columnist Rosanne Hertzberger, ook Rotterdammer en inmiddels Kamerlid voor NSC, tot een andere conclusie gekomen.
Zij betwijfelde in een column of deze vrouw wel ‘een standbeeld’ verdiende en noemde het kunstwerk ‘een belediging voor mensen die wél heldendaden verrichten’. De vertegenwoordigers van Price lieten voorafgaand aan het interview weten dat hij niet zal reageren op ‘eerdere uitspraken van journalisten’.
Toch reageert de kunstenaar op de ophef, maar hij houdt het algemeen: ‘Er waren mensen die zeiden dat het kunstwerk geen plek in Rotterdam verdiende, ook al waren er heel veel anderen die zichzelf er juist in konden herkennen. Dat zegt dan iets over iemands houding ten opzichte van die anderen.’
Price vindt het kwalijk als iemand ‘met zo’n houding’, iemand die het beeld liever niet in Rotterdam ziet, een machtspositie heeft: ‘Dan heeft die persoon impact op de levens van anderen.’
Toen Price jonger was, probeerde hij de status quo op andere manieren uit te dagen. Zoals met de performance Licked, die hij uitvoerde in 2001. Hij wilde een onzichtbaar kunstwerk maken in een galerie door de muren nat te maken met zijn spuug; al likkend zou hij zijn stempel drukken op de kunstruimte zonder een spoor achter te laten.
De bedoeling was om op een heel intieme en tegelijk bescheiden manier de vraag stellen: wie ben ik in deze ruimte? Maar het liep anders: door het veelvuldige likken begon zijn tong te bloeden en zo ontstond een patroon van roze vlekken op de muur.
Achteraf valt deze performance op te vatten als een manier om ruimte te veroveren binnen de kunstwereld. Het was zijn allereerste expositie, in het jaar dat hij 20 werd. Enkele jaren later maakte hij een serie video’s waarvoor hij gezichten van klei boetseerde. Met hulp van subtiele oogbewegingen van de figuren wilde hij toeschouwers laten meevoelen met de personages.
Price vertelt dat hij voor de eerste animatie het gezicht van een witte man had gekleid. Daarna maakte Price een video met een zwarte man: ‘Plotseling gingen de vragen en opmerkingen die ik kreeg niet meer over zijn gevoel, en hoorde ik bijvoorbeeld niet meer ‘hij doet me denken aan mijn vader’. De vraag werd letterlijk: waarom is hij zwart?’
Het was een heftige confrontatie voor Price: ‘Ik had tot dan toe de kennelijk naïeve aanname dat we elkaar in een kunstruimte in de eerste plaats als personen herkennen. Toen realiseerde ik me dat ik in de eerste plaats word gezien als zwart, in de tweede plaats als man en ik weet niet waar de persoon is gebleven. Dus blijf ik zwarte figuren maken.’
Price gelooft in de impact die beeldhouwkunst kan hebben: ‘Voor mij gaat beeldhouwkunst over het begrip van je omgeving en je plaats in de ruimte. Ik denk dat een beeld een ruimte kan activeren op een manier waarop een schilderij dat niet kan.’
Dan haalt hij een herinnering op: ‘Als kind kon ik door naar de maan te kijken zo’n plotseling helder inzicht voelen over wat mijn plek in het universum is. Dat is een heel indrukwekkende ervaring. Misschien is dat wat ik nastreef, het gevoel te ervaren hoe je je tot de wereld verhoudt.’
Wat daarbij van belang is, is dat Price’ beelden in de openbare ruimte niet op sokkels zijn geplaatst: ‘Ik wil dat de beelden gewoon de ruimte met ons delen.’ Hun schaal, de plaatsing en de verwachting die we hebben van standbeelden maakt voorbijgangers alsnog duidelijk dat ze van belang zijn.
Dat kan voor een hoogstnodige openbaring zorgen, verwacht Price: ‘Als iets dat voor jou alledaags is nooit wordt getoond op een manier die dat viert of omarmt, weet je niet wat acceptatie of inclusie is. Dan wen je aan het idee dat je ergens buiten wordt gehouden. Ik probeer die onzichtbare grens te doorbreken. Daarom maak ik werk over empathie. Dat wil ik blijven doen, ik wil mensen nader tot elkaar brengen.’
Moments Contained, 2022, (een kleine versie van dit beeld is te zien in de tentoonstelling).
‘Ik werk met modellen en met hen probeer ik verschillende houdingen uit, ongeveer zoals een regisseur dat doet. Elk beeld is een compositie die is opgebouwd uit verschillende foto’s en 3D-scans. Deze gebalde vuisten geven een gevoel van spanning. Dit is een psychologische spanning waarvan het personage zich niet eens bewust hoeft te zijn. Haar gevoel is ook letterlijk verborgen: in haar zakken. Wat onder de oppervlakte gebeurt, vind ik interessant, zowel bij mensen als in de kunst. In de grote versie van het beeld is dit soort details nog beter te zien; daardoor word je ertoe aangetrokken.’
A Place Beyond, 2023
‘Ik ben geïnteresseerd in de manier waarop we identiteit aflezen uit sculpturen. In kunst uit de oudheid kunnen we figuren herkennen aan hun attributen; zoals Hermes aan zijn sandalen met vleugels. Zo denk ik ook na over de kleding en accessoires van mijn personages. Wat gebeurt er als een personage casual gekleed is? Een telefoon vertelt ook iets over iemand. Ik maak meestal figuren die alleen zijn, maar een telefoon is een soort portaal, dan ben je niet meer alleen.
‘Het kan kennelijk ook ‘verdacht’ zijn om op je telefoon te kijken. Dat begreep ik in 2012, toen ik werkte aan een sculptuur van een zwarte jongeman die op zijn telefoon kijkt. Sommige mensen vroegen zich af of hij er niet uit zou komen te zien als een crimineel. Dat had te maken met de rellen in het Verenigd Koninkrijk in de zomer van 2011 (na de dood van een zwarte man die was aangehouden door de politie, red.). BlackBerry Messenger kreeg de schuld van die rellen. Ik had in die tijd zelf ook zo’n telefoon, ik stuurde daarop bijvoorbeeld berichten aan mijn broers om te weten of ze veilig waren. Maar andere mensen die me zagen, konden kennelijk denken: hij is een rel aan het organiseren.’
Three Breaths In, 2023
‘De eerste keer dat ik vlechten maakte in een kleine sculptuur deed ik dat nog met de hand, ik heb daar bijna mijn ogen mee verpest. Inmiddels gebruik ik ook 3D-scans om sculpturen te maken. Wanneer je op een analoge manier werkt, is het proces lineair: er is één richting, een reeks stappen. Het interessante van een digitale werkwijze is dat je meerdere lijnen kunt volgen. Ik kan de verschillende richtingen die een sculptuur uit kan gaan vooraf bekijken. Eigenlijk levert die manier van werken me meer werk en meer stress op. Maar het helpt wel om de details precies goed te krijgen.’
Thomas J Price, Matter of Place, Kunsthal, Rotterdam, t/m 9/2/2025.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant