Dat de Belarussische president Aleksandr Loekasjenko mondjesmaat politieke gevangenen vrijlaat, wekt hoop bij hun bezorgde familie. Tatsiana Chomitsj, zus van de opgesloten oppositieactivist Maria Kolesnikova, wil dat westerse landen met Loekasjenko gaan onderhandelen. ‘Dit is een uitnodiging om te praten.’
De laatste keer dat Tatsiana Chomitsj een teken van leven van haar zus kreeg, is meer dan anderhalf jaar geleden. Toen kwam de laatste brief aan uit strafkamp nummer 4 in Homel, een stad in het zuidoosten van Belarus. Haar zus schreef dat Chomitsj niet moest somberen. Dat alles goed zou komen.
Maar Chomitsj heeft dat vertrouwen niet. Ze vreest dat haar zus – de prominente Belarussische oppositie-activist Maria Kolesnikova – hetzelfde lot wacht als dat van de Russische oppositiepoliticus Aleksej Navalny, die begin dit jaar overleed in een strafkamp. Van vrijgekomen gevangenen uit het strafkamp heeft ze gehoord dat Kolesnikova nog maar 45 kilo weegt en kampt met ernstige gezondheidsklachten.
Over de auteur
Tom Vennink is buitenlandredacteur van de Volkskrant en schrijft over Rusland, Oekraïne, Belarus, de Kaukasus en Centraal-Azië. Eerder was hij correspondent in Moskou.
Eén gebeurtenis geeft haar en de familieleden van de ruim 1.300 politieke gevangenen in Belarus hoop, vertelt ze tijdens een gesprek met de Volkskrant in Brussel. Voor het eerst sinds de massale protesten van 2020, toen honderdduizenden mensen de straat op gingen tegen de frauduleuze presidentsverkiezing van Aleksandr Loekasjenko, komen politieke gevangenen vervroegd vrij uit strafkampen. Sinds juli heeft de Belarussische president 115 gedetineerden vrijgelaten.
‘Dit betekent dat het mogelijk is om mensen vrij te krijgen’, zegt Chomitsj, die een organisatie oprichtte voor de belangen van politieke gevangenen in Belarus. Ze interpreteert de vrijlatingen als een manier van Loekasjenko om westerse regeringen duidelijk te maken dat hij wil onderhandelen, iets wat niet meer is gebeurd sinds de door hem neergeslagen protesten en de Belarussische medewerking aan Ruslands invasie van Oekraïne. Chomitsj: ‘Dit is een uitnodiging om te praten.’
Andere critici van Loekasjenko plaatsen kanttekeningen bij de gratieverleningen. Zo bestaat de vrijgelaten groep uit slechts een fractie van het totaal aantal mensen dat sinds de protesten is opgesloten. Bovendien zijn er de afgelopen maanden tientallen mensen juist weer vastgezet op politieke gronden, stelt de Belarussische mensenrechtenorganisatie Viasna.
Maar Chomitsj wil westerse regeringen overtuigen om op zijn minst uit te zoeken of er nu ruimte is voor een overeenkomst met Loekasjenko waarbij gevangenen vrijkomen. Anders zijn haar zus, die vier jaar geleden een van de gezichten werd van de oppositie, en andere gevangenen ten dode opgeschreven, zegt ze.
Wat weet u over de gezondheid van uw zus?
‘Alle directe communicatie met haar is gestopt in februari 2023, ook advocaten mogen haar niet meer zien. Maar van bronnen heb ik gehoord dat Maria in maart 2023 is overgeplaatst naar een strafcel. Soms wordt ze tien dagen in een strafcel van het strengste soort geplaatst, dat kan verlengd worden tot dertig tot vijftig dagen. Maar we weten weinig over haar toestand. We krijgen maar heel beperkte informatie van bronnen.
‘Zij zeggen allemaal dat ze erg dun is, dat ze er ziek uitziet en dat ze niet normaal kan eten. Het meeste voedsel van het strafkamp kan ze niet eten, omdat ze een speciaal dieet moet volgen wegens haar medische aandoening. (Kolesnikova is in 2022 geopereerd voor een geperforeerde maagzweer, red.).
‘Ik heb ook vernomen dat Maria haar zorgen over haar gezondheid kenbaar heeft gemaakt aan cipiers die hun ochtendronde langs de gevangenen deden. Die werden genegeerd. Toen ze vroeg of er brieven voor haar waren binnengekomen, zei een cipier tegen haar: ‘Iedereen is je vergeten.’ Ook hebben ze een keer brieven voor haar ogen verscheurd.’
Hoe verklaren de autoriteiten dat niemand contact met haar mag hebben?
‘Ze zeggen: waarschijnlijk wil uw zus niet met u praten, wil ze haar advocaat niet spreken, wil ze haar familie niet zien. Dat zeggen ze over alle gevangenen die ze isoleren van de buitenwereld.’
Vorig jaar overleed Ales Poesjkin, een politieke gevangene met een vergelijkbare medische aandoening als uw zus. Vreest u voor haar leven?
‘Natuurlijk. Zeker zes politieke gevangenen zijn al overleden in strafkampen. Ales Poesjkin was er een van. Hij werd niet op tijd naar het ziekenhuis gebracht. Maria zei na haar opname in 2022 dat het strafkamp ook lange tijd niet reageerde op haar gezondheidsklachten.’
In augustus vond er een gevangenenruil plaats tussen Rusland, Belarus en westerse landen. Belarus liet alleen een Duitser vrij, terwijl Rusland een groep politieke gevangenen vrijliet. Hoe verklaart u dat er geen mensen uit Belarus vrijkwamen?
‘Dat moeten we aan Europese politici vragen. We hebben lange tijd van ze gehoord dat je niet moet onderhandelen met terroristen of dictators. Nu hebben we gezien dat het wél kan. Zelfs met een oorlogsmisdadiger, zoals Poetin, wordt onderhandeld. We hebben ook lange tijd gehoord dat sancties niet ingetrokken of opgeschort moeten worden.’
De sancties zijn juist ingesteld om Loekasjenko’s positie te bemoeilijken. Gelooft u in een deal met Loekasjenko waarbij westerse regeringen sancties intrekken in ruil voor de vrijlating van politieke gevangenen?
‘Ja, ik denk dat we pragmatisch moeten zijn. Het is geen 2020, het is 2024. Ik zie het regime helaas niet snel vallen. Loekasjenko zal de volgende verkiezingen waarschijnlijk met 99 procent van de stemmen winnen.’
Waarom denkt u dat Loekasjenko met westerse landen wil praten?
‘Hij kan contact met het Westen gebruiken om minder afhankelijk te worden van Rusland. En hij wil van economische sancties af, omdat die hem raken.’
Uw zus verscheurde haar paspoort toen Loekasjenko’s veiligheidsdiensten haar het land wilden uitzetten in 2020. Met die daad van verzet liet ze zien dat ze in Belarus wilde blijven. Denkt u dat ze Belarus nu wel uit wil?
‘Dat weet ik niet. Maar ik denk dat ze de mogelijkheid moet hebben. De huidige situatie is ondraaglijk, na vier jaar is er geen enkel perspectief.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant