Het regeerprogramma van het kabinet-Schoof bevat negen voorstellen die in strijd zijn met de beginselen van de rechtsstaat. Het activeren van het noodrecht, zoals bepleit in de paragraaf over asiel en migratie, is zelfs ‘voorzienbaar misbruik van bevoegdheid’ en daarmee ‘onaanvaardbaar’.
Dat stelt de onafhankelijke ‘commissie rechtsstatelijke toets’, ingesteld door de Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA), na bestudering van het regeerprogramma van PVV, VVD, NSC en BBB. Vergelijkbare commissies beoordeelden eerder – in 2012, 2017, 2021 en 2023 – de verkiezingsprogramma’s van politieke partijen op hun rechtsstatelijkheid, met vaak verontrustende uitkomsten.
In 2023 stelden de resultaten van de toetsing opnieuw ‘niet gerust’. Tien van de achttien doorgelichte verkiezingsprogramma’s bevatten voorstellen die strijdig waren met de beginselen van de rechtsstaat. Dat was voor de NOvA reden om opnieuw een commissie aan te stellen, nu om het regeerprogramma van het huidige kabinet door te lichten. Voorzitter was Elaine Mak, hoogleraar encyclopedie van de rechtswetenschappen en rechtstheorie aan de Universiteit Utrecht.
Minister Faber staat voor een grote politieke gok, tenzij mislukking gewoon deel is van het scenario
Kabinet wil nieuwe asielregels invoeren via noodwetgeving: dit is het stappenplan
In 1964 vond de Tweede Kamer ‘overbevolking’ geen reden om de vreemdelingenwet te omzeilen
In dit nieuwe rapport is dezelfde methodiek gebruikt als in eerdere beoordelingen. Voorstellen die de rechtsstaat verbeteren, krijgen de kwalificatie ‘groen’. In dit rapport zijn dat er zes, zoals het plan om een ‘vergisrecht’ voor burgers te introduceren en het voornemen om de afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State te verzelfstandigen.
De commissie merkt daarbij op dat van veel andere plannen (nog) niet duidelijk is hoe die uitpakken. Positief is dat het kabinet de relatie tussen burger en overheid centraal stelt.
Voorstellen die een risico vormen voor de rechtsstaat, krijgen de kleur ‘geel’. Dat zijn er maar liefst 28. Zo tast de commissie in het duister over de meerwaarde van de invoering van een constitutioneel hof. Ze noemt de beoogde taken van een dergelijk hof ‘vaag en dubbelzinnig’, en de uitwerking op de rechtsstaat ‘niet voorspelbaar’.
De beoordeling ‘geel’ komt ook ten deel aan het voornemen om voor belangenorganisaties de toegang tot de rechter te beperken, het taakstrafverbod bij geweld tegen hulpverleners (eerder al tegengehouden door de Eerste Kamer), en het voornemen om onderscheid te maken tussen vreedzaam demonstreren en ordeverstorende acties. Dat kan volgens de commissie de uitoefening van het demonstratierecht in gevaar brengen.
De negen plannen die in strijd zijn met de rechtsstaat staan vooral in de asielparagraaf. Het afwijzen van een asielaanvraag als een vreemdeling niet op gehoor is verschenen, is in strijd met de richtlijn Europese Asielprocedure. Er is ‘geen ruimte’ voor het verder versoberen van de asielopvang, zoals het programma aankondigt. En het afschaffen van rechtsbijstand in beroepsprocedures voor kansarme asielzoekers en vervolgaanvragers is in strijd met het Europees asielrecht.
Mak zei donderdagochtend bij de presentatie van het rapport ‘spanning’ te zien tussen enerzijds het hoofdstuk over asiel en migratie, dat volgens haar ‘onder de staatsrechtelijke ondergrens duikt’, en anderzijds het hoofdstuk over goed bestuur en een sterke rechtsstaat. ‘Deze twee hoofdstukken passen niet goed in één programma.’
De NOvA-commissie noemde na haar eerste rapport in 2012 de uitkomsten voor de rechtsstaat ‘zorgelijk’, wat reden was voor de Orde van Advocaten om de toetsing bij alle landelijke verkiezingen nadien te herhalen. De rapporten trokken steeds meer belangstelling, omdat zij samenvielen met de sindsdien geopenbaarde misstanden binnen de Nederlandse overheid.
Met het instellen in 2023 van de Staatscommissie rechtsstaat door het kabinet Rutte IV werden die ook erkend. De Staatscommissie presenteerde in juni haar eindrapport De gebroken belofte van de rechtsstaat. Het nieuwe kabinet heeft gezegd de aanbevelingen van de Staatscommissie als leidraad in het handelen te zullen nemen.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant