Met de film Lee heeft actrice Kate Winslet een monument willen oprichten voor fotograaf Lee Miller (1907-1977), bekend om een aantal beroemde oorlogsfoto’s. In werkelijkheid was Miller, zacht uitgedrukt, nog wel wat meer dan oorlogsfotograaf.
Toen fotograaf Lee Miller (1907-1977) op 30 april 1945 in de badkuip van Adolf Hitler ging zitten, werd er weinig aan het toeval overgelaten. Natuurlijk, de foto lijkt op een definitieve manier de nederlaag van het nazi-bewind en het einde van de Tweede Wereldoorlog in Europa aan te duiden.
Vrouwelijke oorlogsfotograaf die met de Amerikaanse troepen is meegereisd, spoelt het vuil, de modder en het leed van de oorlog van zich af, als er in het verlaten woonhuis van Hitler in München warm stromend water blijkt te zijn. Het is ook de dag dat Hitler in Berlijn zelfmoord pleegt.
Over de auteur
Mark Moorman is kunstredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft over films, series, fotografie en populaire cultuur.
De foto werd gemaakt door haar reisgezel, fotograaf David E. Scherman, maar de enscenering lijkt van Lee Miller, met het opvallende portret van de Führer op de rand van het bad, en het beeldhouwwerk rechts. Maar vooral de modderige legerlaarzen onder in beeld, die op een voorheen witte badmat zijn gezet: Lee Miller is hier en dit zijn de laarzen die haar naar dit moment hebben gebracht.
Het brutale spektakelstukje is altijd opgevoerd als een soort triomfantelijk moment in haar carrière, een badkamerscène die leven en werk van Miller in tweeën lijkt te delen.
De titel van de biografie die zoon Antony Penrose in 1985, acht jaar na de dood van zijn moeder publiceerde luidt The Lives of Lee Miller, en daar zit geen overdrijving in. Er zijn al een paar van die levens voorbij als de film Lee begint, aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog.
Miller, gespeeld door Kate Winslet, die grote gelijkenis vertoont met de oudere Lee Miller, was eerder al model en muze van Man Ray, en modefotograaf. En ook haar jonge jaren bevatten al voldoende dramatisch materiaal, al was het maar een eerste trauma dat ze als 7-jarig meisje opliep toen ze door een ‘vriend’ van de familie werd verkracht.
Een gebeurtenis die in de film nog terugkeert en vanuit het perspectief van Winslet en regisseur Ellen Kuras de sleutel bevat tot de empathie die Miller als oorlogsfotograaf voelde met meisjes en vrouwen die aan beide kanten van de strijd slachtoffer waren – grof gezegd kun je zeggen dat de mannelijke fotografen het strijdtoneel meer zagen als verdeeld in winnaars en verliezers. En ook haar ontdekking als model en it-girl had dramatische trekken. Toen een voorbijganger in New York haar ooit voor een verkeersongeluk behoedde, bleek dat Condé Nast te zijn, de uitgever van modeglossy Vogue.
Nadat Miller in de jaren twintig als toonaangevend model de carrières van grote fotografen als Edward Steichen de nodige glamour had gegeven, vertrok ze in 1929 naar Parijs, om in de leer te gaan bij Man Ray, de grote surrealistische fotograaf en kunstenaar. Dat werd al snel een relatie, en een samenwerking op alle fronten, hoewel haar naam door de kunstgeschiedenis (én de veilinghuizen) vaak werd weggemoffeld. ‘Ik maak liever een foto dan dat ik er eentje ben’, is haar gevleugelde uitspraak over haar beweging van voor naar achter de camera.
Na een decennium waarin ze op verschillende continenten nog een paar van haar levens leefde, werd ze oorlogscorrespondent voor Vogue, waar ook haar talent als schrijver een plek vond. Haar eerste publicaties gingen over de blitzkrieg (de Duitse bombardementen) in Londen en de rol die verpleegkundigen, toen nog bijna allemaal vrouwen, speelden achter en aan het front.
In 1944, een maand na D-day, trok ze achter de Amerikaanse troepen aan naar Frankrijk. Als bezitter van een Amerikaans paspoort kon ze, als een van slechts een handjevol vrouwen, zich aansluiten bij Amerikaanse troepen, met als voorwaarde dat ze achter het front bleef. Dit ging meteen mis bij de volgens geruchten bevrijde kustplaats Saint-Malo, waar bij aankomst bleek dat er nog zwaar werd gevochten. Zo begon de Europese campagne van Lee Miller in het heetst van de strijd.
De foto’s die ze in de maanden daarna zou maken, van een stukgeschoten continent, van de bevrijding van de concentratiekampen, van de overwinnaars en de verliezers, behoren tot de aangrijpendste beelden die er van de geallieerde opmars zijn gemaakt.
Haar lange aanloop als model, modefotograaf en zelfs als surrealistisch kunstenaar gaven haar een unieke achtergrond om het onbeschrijfelijke vanuit bijzondere perspectieven vast te leggen. Ze fotografeerde de dochter in een nazi-gezin dat zelfmoord pleegde vlak voor de komst van de Amerikanen, alsof het een wake betrof.
En haar Dead SS Guard, Floating in Canal, gefotografeerd bij de bevrijding van concentratiekamp Dachau in 1945 heeft, naast het historische gewicht, ook een moeilijk te vatten surrealistische kwaliteit.
Er waren op die momenten en die plekken ook andere fotografen aan het werk. Maar niemand maakte de foto die Lee Miller maakte: de poort van Buchenwald, van binnenuit gefotografeerd, twee Amerikaanse militairen in de deuropening van een dodentrein, vanuit de trein vastgelegd.
Geen wonder dat in de film Lee de reconstructie van een aantal van haar beroemdste foto’s een centrale rol speelt; ze vormen het monument dat Kate Winslet, al jaren bezig met haar Lee Miller-project, voor de vrouw en haar oeuvre wilde oprichten.
Miller overleed in 1977, met een naoorlogs leven waarin drank als zelfmedicatie een steeds grotere rol speelde. Haar zware depressies konden met terugwerkende kracht als posttraumatische stressstoornis worden herkend. Na haar dood vond haar zoon haar hele nalatenschap, zestigduizend foto’s, negatieven, dagboeken en haar onafscheidelijke Rolleiflex-camera’s, jarenlang weggestopt in dozen en koffers. En met die vondst begon haar zoveelste leven.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant