Judith Uitermark, die vandaag haar eerste grote optreden als minister in de Kamer heeft, was ‘een gemiddeld raadslid’ en een ‘oprecht geïnteresseerde rechter’. De vraag is of ze de druk van de PVV kan weerstaan om een asielcrisis uit te roepen.
Als NSC het geweten is van de nieuwe regeringscoalitie, dan is Judith Uitermark (53) de personificatie van dat geweten. De minister van Binnenlandse Zaken is hoeder van de Grondwet. Ze moet de rechtsstatelijke garanties bewaken die, voortvloeiend uit het hoofdlijnenakkoord, zijn opgenomen in het regeerprogramma van PVV, VVD, NSC en BBB.
Nog nauwelijks drie maanden ingewerkt, zal Uitermark binnenkort in de ministerraad (de planning is nu 21 en 25 oktober) haar oordeel uitspreken over het al dan niet inzetten van een noodprocedure om het aantal asielzoekers te verminderen. Haar PVV-collega Marjolein Faber (Asiel en Migratie) legt in het Catshuis naar verwachting een ‘dragende motivering’ op tafel, waarin de ‘buitengewone omstandigheden’ staan opgesomd die het activeren van de artikelen 110 en 111 uit de Vreemdelingenwet moeten rechtvaardigen.
Over de auteur
Remco Meijer is politiek verslaggever van de Volkskrant en schrijft over justitie en het koninklijk huis.
Alles over politiek vindt u hier.
Gaat oud-rechter Uitermark akkoord met het buitenspel zetten van het parlement? Hoe stevig staat zij als nieuwe minister in haar schoenen? In de ministerraad van 6 september, een week voor de presentatie van het regeerprogramma, stonden Uitermark en Faber al eens tegenover elkaar. Uitermark sprak na afloop van ‘een intensief gesprek’. De wekelijkse persconferentie van premier Dick Schoof begon die dag pas om zeven uur ’s avonds. Dat was al lang niet meer gebeurd.
Hoewel pas sinds december 2023 Kamerlid voor NSC, ziet Uitermark zichzelf niet als politieke nieuwkomer, bleek tijdens de hoorzitting die zij op 20 juni had in de Tweede Kamer. Uitermark: ‘Met opgeteld zes jaar ervaring in het hart van de democratie en ruim tweeëntwintig jaar ervaring in het hart van de rechtsstaat, denk ik bij Binnenlandse Zaken bestuurlijk op mijn plek te zijn.’
Met de eerste helft van die zin ging zij terug naar haar studietijd. Uitermark studeerde nog rechten en bestuurskunde aan de Universiteit van Amsterdam toen zij in 1995 medewerker werd van de CDA-fractie in haar woonplaats Haarlem. In die periode leerde zij ook haar echtgenoot kennen, het latere CDA-Kamerlid – van 2001 tot 2012 – Coskun Çörüz. Tijdens het beroemde CDA-congres in Arnhem stemde Çörüz in 2010 voor de gedoogconstructie met de PVV.
Uitermark en Çörüz waren tegelijk raadslid, van 1998 tot 2001, waar eerstgenoemde naar eigen zeggen vooral veel leerde in de commissie verzoek- en bezwaarschriften. ‘Wat de boeken mij niet konden vertellen, was het effect van regels op mensen’, zei zij tegen de Tweede Kamer. Zij wilde met dit politieke handwerk de alledaagse praktijk leren kennen. Het zou een rode draad in haar loopbaan worden.
Toenmalig burgemeester Jaap Pop (83) omschrijft de jonge Uitermark als ‘een gemiddeld raadslid’. De PvdA’er noemt haar ‘heel vriendelijk en heel coöperatief’. Pop is ‘verrast’ dat zij nu minister is. Dat geldt ook voor Uitermark zelf, blijkens haar antwoord in september vorig jaar op de vraag van het Noordhollands Dagblad of zij na het Kamerlidmaatschap voor een ministerschap zou voelen. ‘Ik zou echt zenuwachtig worden van de gedachte dat ik minister word.’
Uitermark maakte haar termijn in de gemeenteraad niet af. In april 2001 begon zij als Raio (Rechterlijk ambtenaar in opleiding) bij de rechtbank in Utrecht, waar de combinatie met een politieke functie onwenselijk werd gevonden. Daarna volgde een loopbaan binnen de rechterlijke macht, ten laatste als senior rechter in de rechtbank Noord-Holland. Van het CDA bleef zij slechts slapend lid.
Voormalig D66-raadslid Hélène Steenhoff (65), nu lijstduwer van Hart voor Haarlem, zat van 1994 tot 2002 in de Haarlemse gemeenteraad. Uitermark wist haar als raadslid van de oppositie te vinden als er voorafgaand aan belangrijke debatten politieke standpunten moesten worden uitgewisseld, herinnert Steenhoff zich.
‘Ze was een fris geluid tussen de oudere CDA’ers die er vaak al jaren zaten, maar ze was niet heel afwijkend, ietwat stijf ook. Ze laat zich niet verleiden tot wilde uitspraken. Ze komt rustig en bescheiden over, maar heeft wel degelijk eergevoel.’ Steenhoff denkt dat dat heeft meegespeeld bij de overstap naar NSC.
Aan het AD vertelde Uitermark begin september dat zij met een vriendin het filmpje zag waarmee Pieter Omtzigt zijn partij Nieuw Sociaal Contract lanceerde. Uitermark liet zich ontvallen: ‘Ik gun hem een goede club mensen.’ Waarop de vriendin reageerde: ‘Maar jij blijft op de bank zitten.’ Dat raakte een snaar: op de laatste dag voor de aanmelding van kandidaat-Kamerleden stuurde ze Omtzigt een brief. Ze belandde prompt op plek 3 van de lijst.
Volgens Steenhoff is nagenoeg uitgesloten dat Uitermark zal instemmen met de noodwetgeving. ‘Kijk naar de stukken die werden vrijgegeven tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen. Bij andere departementen was van alles zwartgelakt, bij Binnenlandse Zaken niets, terwijl die ambtelijke adviezen heel negatief waren. Dat geeft veel aan over haar opvattingen.’
Een van de oudere CDA’ers in de Haarlemse raad was Niny van Oerle-van der Horst (1934-2017), die op latere leeftijd politiek actief werd. Van Oerle was raadslid tussen 1994 en 2002, en daarna nog een periode CDA-Kamerlid. Voor Uitermark fungeerde zij als mentor. De twee wonnen samen de eerste prijs in een provinciale debatwedstrijd. Uitermark sprak tijdens de uitvaart van Van Oerle.
Het kost weduwnaar Bart van Oerle (92) weinig moeite om Uitermark, die vaak bij het echtpaar over de vloer kwam, in enkele woorden te typeren: ‘Heel serieus, heel betrokken, heel genuanceerd.’ Des te verbazingwekkender vond hij het dat zij de overstap maakte naar de politiek. ‘Rechter is een mooi vak. Nu heeft ze zich in een chaotische toestand gestort, die nog chaotischer is dan ik al dacht.’
Ronduit vreemd vond Van Oerle het dat zij de samenwerking met de PVV van Geert Wilders is aangegaan. ‘Ze hoort veel meer bij het D66 van Rob Jetten. Ze moet nu steeds corrigerend bezig zijn en ho roepen. Ik heb haar gemaild dat ik het vreselijk vond dat ze met de PVV bezig was. Ik heb geen antwoord gekregen. Sindsdien hebben we geen contact meer gehad.’
Uitermark zelf rechtvaardigt de samenwerking met de PVV door te verwijzen naar de verkiezingsuitslag. Tegen het AD: ‘Als zo veel mensen een stem uitbrengen op de PVV, geeft dat aan dat mensen willen dat dingen anders gaan. Daar moet je wat mee.’
Haar oog voor de menselijke maat blijkt vooral uit Uitermarks inzet voor Mediation in Strafzaken, dat in 2010 als pilot begon. Het was een nieuw initiatief om al tijdens een strafzaak, indien mogelijk, de relatie tussen dader en slachtoffer te herstellen. Als rechter in Haarlem kwam Uitermark er rond 2012 mee in aanraking. ‘Mediation is de kracht van elkaar in de ogen kijken’, zei ze in de hoorzitting met de Kamer.
Mediator Kim Roelofs (46) leerde haar in die tijd kennen. ‘Je kon merken dat ze al politieke ervaring had. Dat hielp bij onze rondgang door Den Haag om aandacht te vragen voor een humaner strafrecht. We brachten als het ware een civiel element in strafzaken aan.’
Inmiddels heeft mediation een vaste plek op de begroting van Justitie, er is een Vereniging Mediators in Strafzaken en Uitermark was tussen 2015 en 2022 zelf landelijk coördinator van het project. Roelofs: ‘We zijn een keer in Oslo geweest, omdat zij was genomineerd voor de Crystal Scale of Justice. Ze won de tweede prijs. Ze is oprecht geïnteresseerd en een harde werker, maar je kunt ook met haar lachen.’
Roelofs verklaart haar overstap naar de politiek uit ergernis over het feit dat overal bij de overheid bedrijfsvoering het primaire perspectief is. ‘Het is een log, verzakelijkt systeem. Zij vond dat ze het verschil niet meer kon maken. Dat je in deze fase van je loopbaan dan deze stap zet, maakt haar een dappere vrouw.’
Mocht het kabinet er uitkomen met de ingewikkelde discussie over asiel, dan wacht Uitermark nog een reeks andere ambitieuze opgaven. Het regeerprogramma bevat in elk geval twee ‘institutionele hervormingen’ die wijzigingen van de Grondwet vereisen. Dat is, leert de ervaring, taai ongerief dat een lange adem vergt. Grondwetswijzigingen moeten in twee rondes worden aangenomen, met tussentijdse verkiezingen, waarbij de zogenoemde ‘tweede lezing’ een twee derde meerderheid vereist.
Prioriteit heeft het verbod op constitutionele toetsing, valt in het regeerprogramma te lezen. Het toetsingsverbod in artikel 120 (‘de rechter treedt niet in de beoordeling van de grondwettigheid van wetten en verdragen’) moet worden opgeheven. Voorts moet de minister met een voorstel voor een Constitutioneel Hof komen, een grondwetswijziging waarvan de vormgeving nog ongewis is. Bij WNL op Zondag zei Uitermark dat ze hiermee ‘met vliegende vaart’ is begonnen. Aan de Kamer heeft zij voor half november een ‘contourennota’ beloofd en volgend jaar een wetsvoorstel.
Dan is er nog de behandeling van het al lopende SP-initiatief voor een bindend correctief referendum, dat volgens het regeerprogramma ‘in tweede lezing wordt voortgezet’. Het oordeel daarover is aan de Kamer, want de coalitie is verdeeld (de VVD is tegen). Verdere opdrachten voor Uitermark zijn hervorming van het kiesstelsel, verzelfstandiging van de afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State en het coördineren van een bezuiniging op het ambtenarenapparaat van 22 procent.
Tegen de NOS zei Uitermark dat die inkrimping op ‘een verantwoorde en realiseerbare manier’ zal worden uitgevoerd. Sinds 2018 is het aantal ambtenaren met 22 procent gegroeid, legde zij uit, dus dan moet het ook weer met dat percentage omlaag kunnen. Uitvoerings- en inlichtingendiensten worden ontzien.
Tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen, het belangrijkste debat van het jaar, kwam gewoontegetrouw alleen de premier aan het woord. Toch viel ook de naam Uitermark. In de nacht van 19 op 20 september werd zij jarig. Bij WNL vertelde ze dat haar dochter appte waarom er niet voor haar gezongen was. Kamervoorzitter Martin Bosma had D66-leider Rob Jetten, die net het woord kreeg, daartoe uitgenodigd. ‘Ik heb in elk geval nog nooit zoveel mensen op mijn verjaardag gehad’, had Uitermark geantwoord.
Op haar eerste Prinsjesdag nam zij niet haar zoon of dochter mee, en ook niet haar echtgenoot. Ze kwam met haar vader. De door haarzelf verstelde hoed die Uitermark droeg, was een eerbetoon aan haar oma, de moeder van haar overleden moeder: die was hoedenmaakster, vertelde ze bij WNL.
Deze woensdag en donderdag staat de behandeling van de begroting van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties op de agenda. Dat wordt het eerste grote optreden van Uitermark als minister in de Tweede Kamer. De vaste Kamercommissie Binnenlandse Zaken heeft van haar ‘vliegende vaart’ nog niet veel gemerkt. Aan het herhaalde verzoek om een ‘planningsbrief’, waarmee de commissie op 27 september een strategische procedurevergadering wilde houden, kon zij niet voldoen. Dat overzicht met een planning van de beleidsvoornemens is er inmiddels, maar de vergadering moest worden uitgesteld.
D66-Kamerlid Joost Sneller (42): ‘Minister Uitermark heeft met deze coalitie een grote verantwoordelijkheid op zich genomen voor het bewaken van de rechtsstatelijke spelregels en grenzen. Ze zal ook de druk voelen om de verkiezingsbelofte van NSC over goed bestuur waar te maken. Haar opdracht vraagt de komende maanden om een voortvarende en doortastende aanpak. Het wordt voor haar nog een hele klus om die opdracht waar te maken.’
In haar motivatiebrief voorafgaand aan de hoorzitting in de Kamer in juni schreef Uitermark: ‘Bij alles wat ik zal doen, zal ik me inspannen om de rechtsstaat hoog te houden en te beschermen en in mijn handelen zal ik zorgvuldigheid betrachten en steeds streven naar de meest eerlijke, effectieve en rechtvaardige manier van handelen.’
20 september 1971: Geboren in Edam
1983-1988: Havo in Breda
1988-1993: HEAO in Haarlem
1993-2001: Rechten en bestuurskunde (losse vakken) aan de UvA
1995-1998: Medewerker CDA-fractie Haarlem
1998-2001: Lid gemeenteraad Haarlem (CDA)
2001-2023: Diverse functies in de rechterlijke macht
6 december 2023: Kamerlid voor NSC
2 juli 2024: Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (NSC)
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant