Nauwelijks had ik m’n hielen gelicht voor buitenlands congresbezoek, of het hele land brak zich het hoofd over noodrecht. Nu, om er de zogeheten ‘ervaren asielcrisis’ mee aan te pakken, waar de PVV z’n zinnen op heeft gezet. Klassiek voor autoritaire regimes – meteen een uitzonderingstoestand uitroepen. Dat kan dus alleen als dat ‘dragend gemotiveerd’ kan worden, ofwel juridisch waterproof. Dat is niet te doen, zo is inmiddels duidelijk. Geen bestuurlijke overmacht, geen uitzonderlijke, onvoorziene omstandigheden, niet proportioneel, makkelijk anders op te lossen. Kortom, de eerste maatregel die het kabinet op basis hiervan neemt, faalt bij de rechter. De ministers Faber (PVV) en Uitermark (NSC) denderen als Thelma en Louise samen richting afgrond. Die ‘ervaren’ crisis van ‘de mensen’ komt letterlijk uit de onderbuik.
Noodrecht was voor het laatst actueel tijdens de coronacrisis. Toen er destijds werd teruggekeken, was de conclusie dat het noodrecht dringend toe was aan modernisering. Maar vooral dat het parlement bij het vaststellen van noodmaatregelen zichtbaar en actief moet kunnen zijn. Legitimiteit en gezag zijn júist in uitzonderingssituaties onontbeerlijk. Dan dreigt immers antidemocratisch gedrag. En juist dan moet de burger de bestuurder op z’n blauwe ogen kunnen vertrouwen.
Regeren gebeurde destijds echter per persconferentie, via een breiwerkje van lokale noodverordeningen, op gezag van overvraagde experts met het parlement in een bijrolletje. De harde, publieke controle was feitelijk in handen van Viruswaarheid, die zeker elf keer de rechter om een oordeel vroeg. Zonder Willem Engel hadden we het ‘Avondklokarrest’ dus niet gehad, waarin de Hoge Raad de grens tussen nood- en spoedrecht trok. Voor velen was ‘corona’ de bron van diepgaand wantrouwen in de overheid.
Op dienstreis in Mavrovo, Macedonië zat ik intussen te luisteren naar rechters, officieren en journalisten uit de Balkan. Die bleken bezig om elkaars rol als ‘public watchdog’ te erkennen, het wantrouwen op te ruimen, daarbij geholpen met EU-voorbeelden. Onder meer uit Nederland. Ach wat heerlijk, zo’n civil society als die van ons, met een gewortelde trias politica. In Servië werd onlangs nog in Belgrado een journalist aangevallen waarna de beelden van de alom aanwezige politiecamera’s gewist bleken. Door de politie, door het OM? Dan is een rammelende Haagse coalitie die wat aanklooit met noodrecht wellicht een teken aan de wand. Maar ook een die nog kan worden gestopt.
Intussen mag NSC de kastanjes uit het PVV-vuur halen. VVD-leider Yesilgöz vraagt vooral om daadkracht – het ‘hoe’ kan haar niet schelen. De Vreemdelingenwet voorlopig schorsen wordt door experts als Adriaan Wieringa ronduit „misbruik van bevoegdheid” door het kabinet genoemd. Voldoen aan de wettelijke vereiste ‘buitengewone omstandigheden’, of wel het ‘schaden’ van een ‘vitaal belang van de samenleving’ voor noodrecht; het lijkt hem kansloos. We gaan dus meemaken of het vreemdelingenrecht straks heel of half wordt geschorst om dan door decreten te worden vervangen.
Vers terug van de Balkan was ik daarna toevallig te gast bij een grote rechtbank die de eigen cursusdagen afsloot met de Poolse rechter Dorota Zabludowska. Thema: wat kunnen rechters doen als de rechtsstaat wordt bedreigd. Wat kan Polen ons leren, waar de onafhankelijke rechtspraak op het nippertje aan inlijving door de partij PiS is ontkomen? Ademloos werd er geluisterd: over interne ‘kamikaze’-kandidaten om procedures te vertragen, over ‘neo-rechters’ die vanuit het partijkader de rechtspraak in werden geschoven, over presidenten die ‘fax-ontslag’ kregen, over schorsingen voor rechters die EU-recht toepasten. Buiten kletterde intussen de regen en het noodrecht tegen de ramen. Binnen begonnen de rechters zich zorgen te maken. Zijn ‘wij’ daar wel tegen opgewassen? Is de onafhankelijkheid van de rechter hier voldoende ‘geborgd’?
Toen moest uw columnist nog komen, met z’n klachten over de mislukte herziening van de benoemingsprocedure voor de Hoge Raad. Over een minister die via de Raad voor de Rechtspraak net iets te makkelijk bij de rechterlijke macht binnen kan. Over de baas van het OM, die moet doen wat de minister zegt. Inclusief het staken of juist beginnen van vervolgingen. Oké, in uitzonderingsgevallen en met meldplicht aan het parlement. Maar toch. Wilders gaat het allemaal uitproberen. Als u het mij vraagt.
Ontvang wekelijks de beste stukken over veiligheid, misdaad en justitie
Source: NRC