Door de komst van programma’s met gezichtsherkenning is niemand meer onvindbaar. Toch blijft het OM pleiten voor uitbreiding van de kroongetuigenregeling. Dat is vragen om problemen.
De overheid gaat de kroongetuigenregeling uitbreiden door haar niet alleen aan te bieden aan zware misdadigers maar ook aan ‘kleine vissen’: boekhouders, advocaten, corrupte ambtenaren. Zo hoopt het Openbaar Ministerie cruciale informatie te krijgen, in ruil daarvoor biedt men de getuige bescherming door volledige anonimiteit in een nieuwe identiteit en een nieuw leven. De uitbreiding is ook dat mensen die voor een minder zware gevangenisstraf in aanmerking komen soms volledige kwijtschelding kunnen krijgen. Nu is dat vijftig procent van de straf.
Het OM heeft de afgelopen jaren herhaaldelijk gepleit voor uitbreiding van de regeling. Dit is koren op de molen van Dilan Yesilgöz en op haar initiatief is de uitbreiding opgenomen in het regeerprogramma dat op 13 september is gepubliceerd.
Hoeksteen van de getuigenbescherming is volledige anonimiteit. De vraag dringt zich op of dergelijke anonimiteit nog wel haalbaar is in een tijd waarin een nieuwe identiteit op een oud gezicht even doorzichtig is als een glazen masker?
Over de auteurs
Charles den Tex is thrillerschrijver. Julius Witteveen is researcher en consultant. Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
De overheid biedt schijnveiligheid, ze verkoopt een fabeltje. Met de gewenste uitbreiding van de regeling toont de overheid aan dat ze in het verleden leeft - het vertrouwen in de geboden anonimiteit is niet terecht.
Een voorbeeld: meneer Y werkte mee met het OM en in ruil voor de informatie wordt hij opgenomen in het getuigenbeschermingsprogramma. Hij dacht zijn criminele verleden achter zich te laten en kreeg een nieuwe identiteit, laten we zeggen: Max Danzler.
Na het verraden van zijn vroegere handlangers om een levenslange celstraf te ontlopen, bouwde hij een nieuw leven op in een onopvallend dorp in een ander land. Hij begint een handel in tweedehands spullen en antiek en op een dag staat hij met zijn standje ergens achteraf op een vlooienmarkt. Zijn voorheen korte blonde haren zijn nu zwart en hij heeft een snor en een baard.
Op die markt wordt hij onbedoeld en ongemerkt vereeuwigd door een bezoeker die een foto maakt van haar vriendin. Max Danzler staat op de achtergrond. De foto belandt online en gezichtsherkenningssoftware doet de rest. Zijn oude maten vinden hem en het duurt niet lang voor hij dood wordt aangetroffen in de opslagplaats achter zijn winkel.
Fictie? Zeker. Maar niet lang meer. Het kan echt levensgevaarlijk zijn.
Niemand is onvindbaar. In mijn boek, Een mooie dood, gebruikt de hoofdpersoon gezichtsherkenning om een vrouw op te sporen. Het enige wat hij van haar heeft, is een vijf jaar oude foto. Hij weet niet in welk land ze woont, weet niet hoe ze er nu uitziet, hij kent zelfs haar echte naam niet. Tijdens onze research ontdekten wij dat al die informatie ook helemaal niet nodig is.
De mogelijkheden van tools, zoals PimEyes en Clearview, zijn onthutsend. Deze programma’s zoeken onder andere in alle beelden die op sociale media beschikbaar zijn. Dat zijn er onnoemelijk veel. En daar staan wij allemaal tussen. Ik ook. U ook. Wat ik in mijn boek beschrijf, hebben we zelf onderzocht, gewoon omdat we benieuwd waren wat er allemaal mogelijk is.
Iedereen kan een foto van iemand invoeren in PimEyes. Niets is eenvoudiger. Het resultaat? Een digitale lawine aan beelden. Niet alleen van officiële evenementen, ook toevallige kiekjes op sociale bijeenkomsten en snapshots tussen het publiek bij politieke conferenties.
Momenten die de persoon in kwestie zich niet eens meer herinnert. Maar het gaat nog verder. Inmiddels is vrijwel elke smartphone uitgerust met gezichtsherkenningstechnologie, je iPhone herkent de gezichten in je fotoalbum en plaatst de foto’s van dezelfde persoon netjes in hetzelfde album. Handig? Zeker. Maar ook beangstigend.
Eén foto. Meer is er niet nodig. Wat ooit het exclusieve domein was van inlichtingendiensten, ligt nu binnen handbereik van iedereen. Nadat ik mijn manuscript naar de uitgever had gestuurd, werd de fictie ingehaald door de feiten. In maart dit jaar werd Daniela Klette - voormalig lid van de Rote Armee Fraktion en 26 jaar lang spoorloos - in Berlijn gearresteerd. Hoe? Met behulp van PimEyes. Dezelfde stad, hetzelfde programma dat ik had onderzocht voor mijn roman.
Niemand is meer onvindbaar. Toch stelt de overheid dat het borgen van de veiligheid van een kroongetuige een voorwaarde is voor het sluiten van een deal ( zoals wordt gesteld in onder andere de podcast Het Misdaadbureau). Vermommingen, geverfd haar en een andere identiteit werken niet meer. De gezichtsherkenningssoftware kijkt er ongehinderd doorheen. Voor de nieuwste software is zelfs plastische chirurgie geen onoverkomelijk probleem. Anonimiteit is onmogelijk.
Daarmee is het fundament onder het beschermingsprogramma verdwenen. PimEyes maalt niet om een valse identiteit. Wie dat nu nog met droge ogen aanbiedt, is of naïef (het is nog nooit fout gegaan) of cynisch (als zijn oude handlangers hem vinden en afmaken is dat hun zaak) of moorddadig pragmatisch (het is het enige wat we hebben dus we zien wel) of arrogant (we weten heus wel wat we doen).
Het valt op dat het begrip gezichtsherkenning afwezig lijkt in de discussie hierover. Het OM kan zich domweg niet voorstellen dat er iets fout kan gaan. De Onderzoeksraad voor de Veiligheid maakte korte metten met dat idee. Maar kennelijk kan het OM zich iets pas voorstellen nadat het is gebeurd.
Wie nu iemand getuigenbescherming aanbiedt, kan die veiligheid en anonimiteit niet meer garanderen. En juist nu zou die irreële garantie moeten worden uitgebreid naar een grotere groep mensen?
In plaats daarvan zou de overheid er nog eens goed over moeten nadenken hoe de criteria voor het gebruik verder aangescherpt kunnen worden. Het is alsof je de getuige met een schietschijf op zijn rug de wereld in stuurt. De overheid zou dus de grootst mogelijke terughoudendheid moeten betrachten bij deze regeling. Zij hoeft zelf geen spannende verhalen te maken, daar heb je thrillerschrijvers voor.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant