Na Sapiens en Homo Deus gaat succesauteur Yuval Noah Harari verder waar hij was gebleven. Ook in Nexus schuwt hij het brede gebaar niet. Dat gaat niet altijd goed.
‘Als wij sapiens zo wijs zijn, waarom zijn we dan zo zelfdestructief?’, vraagt Harari zich al op de eerste pagina van zijn lijvige boek Nexus af. Hij wijst op kunstmatige intelligentie, die het potentieel heeft aan onze controle te ontsnappen en ‘ons te onderwerpen of uit te roeien’. De toon is gezet: dit wordt geen gezellig verhaal.
Voordat de schrijver dit thema uitwerkt, heeft hij een lange aanloop nodig om AI in de historische context van informatiesystemen te plaatsen. Net zoals bij de populaire voorgangers Sapiens en Homo Deus krijgt ook Nexus de toevoeging ‘een beknopte geschiedenis’ mee, maar wie Harari een beetje kent, weet dat hij juist allesbehalve beknopt schrijft.
Over de auteur
Laurens Verhagen is wetenschapsredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft over technologie en de impact van kunstmatige intelligentie op de maatschappij.
Kort door de bocht komt het erop neer dat menselijke netwerken niet alleen gebaseerd zijn op directe, persoonlijke connecties tussen individuen, maar zijn uitgebreid met behulp van verhalen en gemeenschappelijke overtuigingen die ons verbinden, zonder dat we elkaar persoonlijk hoeven te kennen. Denk aan grote religieuze of politieke ideologieën zoals het christendom of het communisme.
Harari maakt nogal een punt van zijn stelling dat informatie niet per definitie leidt tot waarheid. Dat is een wijdopen deur, maar hij brengt deze ‘naïeve blik op informatie’ keer op keer met de nodige bombarie. Heden ten dage is iedereen natuurlijk bekend met het concept desinformatie, maar Harari zou Harari niet zijn als hij geen lijnen vanuit het verleden trekt.
Interessant zijn de passages over de boekdrukkunst. Deze leidde rechtstreeks tot de bloei van de wetenschap, is de algemene aanname, maar Harari wijst erop dat de boekdrukkunst ook dikke stapels boeken mogelijk maakte over heksen en daarmee de heksenjacht bespoedigde.
Het boek De heksenhamer was een van de grootste bestsellers van het vroegmoderne Europa: ‘Drukkers en boekverkopers verdienden veel meer aan de smakeloze verhalen in De heksenhamer dan aan de duffe wiskunde in Over de omwentelingen der hemellichamen van Copernicus.’ De parallel is duidelijk: tegenwoordig verdienen bedrijven als Facebook meer aan desinformatie en haat dan aan waarheid.
Hoe goed geschreven ook, en hoe fascinerend sommige passages ook zijn, de meanderende aanloop naar het tweede deel van het boek (dat over AI gaat) is lang en te wijdlopig.
Hier toont zich ook regelmatig het manco van Harari’s schrijven: hij neemt nogal veel hooi op zijn vork en denkt graag groot en breed. Natuurlijk: precies deze eigenschappen maakten van Harari de succesauteur die hij nu is. Hij is een verteller pur sang en brengt zijn verhalen met verve.
Fictie heeft duidelijke voordelen op de waarheid, schrijft Harari. Allereerst is de waarheid vaak pijnlijk en verontrustend, maar vooral: ‘Fictie kan zo simpel gemaakt worden als we maar willen, terwijl de waarheid doorgaans ingewikkeld is.’
De ironie is dat Harari een deel van zijn populariteit heeft te danken aan een versimpeling van de waarheid. Het was de onvermijdelijke – en met de groeiende populariteit ook steeds luider klinkende – kritiek op zijn boeken: de verhalen zijn prachtig verteld, maar wie inzoomt op de details, ziet onvolkomenheden.
De grote vraag is nu: hoe brengt Harari het ervan af op het vlak van AI, waar het tweede deel van Nexus over gaat? Het onderwerp is bepaald niet nieuw voor hem: ook in Homo Deus en het tussendoorwerkje 21 Lessen voor de 21ste eeuw ging het al over (de gevaren van) AI. Sterker nog, Harari heeft zich de afgelopen jaren weten op te werpen als AI-expert en komt overal aan tafel in Silicon Valley. Hij is daar zo’n beetje de huishistoricus geworden met zijn ook voor techondernemers aantrekkelijke mix van historie en futurologie.
Veel van de bezwaren die Harari formuleert zijn via andere schrijvers en denkers al lang en breed bekend: de macht van de techbedrijven, de discriminerende algoritmen, het gevaar van polarisatie en desinformatie en het verlies van menselijkheid. Voeg dit bij de potentie van AI om, net zoals mensen, aantrekkelijke verhalen te vertellen en zie daar Harari’s sombere toekomstbeeld.
Ondanks zijn kennis van het onderwerp vertilt Harari zich regelmatig. Dat heeft, naast zijn voorliefde voor het grote gebaar, vooral te maken met een slordig gebruik van termen. Harari’s stappen zijn vaak zo groot, dat je hem zou willen toeschreeuwen: doe eens rustig en neem de tijd.
Zo schrijft hij dat ‘intelligentie het vermogen is doelen te bereiken’. En dus kan AI intelligent zijn. Daar is best wat op af te dingen. Door veelvuldig te strooien met termen als ‘mogelijk’, ‘misschien’, ‘waarschijnlijk’ en ‘het zou kunnen’, is álles inderdaad mogelijk. ‘We hebben het hier over het mogelijke einde van de menselijke geschiedenis.’ Of: ‘De komende decennia zullen we mogelijk in de dromen van een vreemde intelligentie gaan leven.’
Ook op het punt van de binnen de AI-wereld controversiële vraag of er ooit een vorm van AI komt die de mens op alle vlakken de baas is (de superintelligentie), is Harari merkwaardig gemakzuchtig door te schrijven dat er ‘misschien’ wel meer wegen zijn die naar superintelligentie leiden. Dat die er komt, staat blijkbaar als een paal boven water.
Het doel van Nexus is nobel: inzicht geven in de AI-revolutie door deze in historisch perspectief te plaatsen. Want, zo eindigt Harari, we kunnen nu nog beslissingen nemen waarmee AI geen fatale fout zal zijn, maar ‘een hoopvol nieuw hoofdstuk in de evolutie van het leven op aarde’. Amen.
Yuval Noah Harari: Nexus – Van het stenen tijdperk tot AI: een beknopte geschiedenis van informatienetwerken. Uit het Engels vertaald door Inge Pieters. Thomas Rap; 528 pagina’s; € 29,99.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant