Uitgeverijconcern VBK gaat AI inzetten om Nederlandse boeken naar het Engels te laten vertalen. Schrijvers zijn huiverig. ‘Als een vertaalcomputer de scherpe kantjes ervan afvijlt, dan heeft mijn werk niet meer dezelfde shockerende impact.’
Tussen droom en daad staan wetten in de weg, en praktische bezwaren, schreef Willem Elsschot in 1910. Als het om AI gaat loopt het met die wetten vooralsnog weinig vaart. Praktische bezwaren zijn er echter al volop, en dat zullen er alleen maar meer worden nu kunstmatige intelligentie het Nederlandse boekenvak betreedt.
Uitgeverij VBK, dat recentelijk werd overgenomen door het Amerikaanse Simon & Schuster, benaderde een aantal aangesloten auteurs met het verzoek mee te doen aan een ‘experiment’: het vertalen van Nederlandstalig commercieel werk met behulp van AI. De werken moeten uiteindelijk in de vorm van ebooks op de Engelse markt komen. Vertalers en schrijvers reageren onthutst op de oproep van VBK, waar onder meer Atlas Contact onder valt.
Over de auteur
Maartje Geels is nieuwsverslaggever van de Volkskrant.
Een gotspe, meent de Auteursbond, de beroepsorganisatie voor professionele schrijvers en vertalers. Donderdag waarschuwde de bond auteurs nadrukkelijk om niet mee te doen. De bezwaren zijn deels creatief van aard. ‘AI kan niet zelfstandig redeneren en denken: het volgt simpelweg al bestaande patronen’, stelt voorzitter Miro Lucassen. ‘Maar schrijven en vertalen komen neer op scheppen. Als dat scheppen wordt overgelaten aan een algoritme, zorgt dat voor verarming van de literatuur’.
Hij vermoedt dat kostenbesparing ten grondslag ligt aan het besluit van VBK. Het uitgeverijconcern was vrijdag niet bereikbaar voor commentaar. Wel beloofde het in een schriftelijke reactie aan de Auteursbond dat literair werk vooralsnog niet met AI vertaald zal worden. Daarnaast zegt het concern dat moedertaalsprekers ingeschakeld zullen worden om de vertalingen bij te schaven.
Desondanks is Lucassen niet over de pilot te spreken. Literatuur, en zo ook het vertalen ervan, valt of staat volgens hem bij de menselijke hand. ‘Zelfs bij een kookboek heb je menselijke elementen nodig om het goed te vertalen. Denk bijvoorbeeld aan een grappige verwijzing naar een bepaalde cultuur: je hebt mensen nodig om zoiets op te pikken en een adequaat synoniem te verzinnen.’ De beroepsvereniging maakt zich bovendien zorgen over waarborging van de kwaliteit.
Het experiment is geen unicum. Schrijver Jessica de Jong liet één van haar Nederlandse werken afgelopen jaar naar drie vreemde talen vertalen, mét behulp van kunstmatige intelligentie. Ze gebruikte het bekende programma ChatGPT.
Het leverde bijzondere situaties op. Zo weigerde het algoritme onder meer om sommige expliciete scènes te vertalen waarin seksueel geweld wordt beschreven. ‘Ik kan je verzoek niet uitvoeren’, reageerde de bot. Andere passages werden gekuist. Het maakte van ‘neuken’ bijvoorbeeld ‘making love’ in plaats van ‘fucking’, en prikkelende details werden weggelaten.
‘In mijn romans schrijf ik bewust zo beeldend en gedetailleerd mogelijk over ernstig geweld en brute verkrachtingen. Als dat niet meer kan door een vertaalcomputer die de scherpe kantjes ervan afvijlt, dan heeft mijn werk niet meer dezelfde shockerende impact’, reageert De Jong.
Toch was ze tevreden met het eindresultaat. Ze hield de eindredactie over de vertaling wel in eigen hand: ‘Ik kijk structureel alles na, pas dingen aan en laat talen die ik minder beheers (Spaans en Duits) lezen door native speakers.’
Dichter Lieke Marsman kijkt op haar beurt huiverig naar de ontwikkeling. ‘Vertalers vormen een wezenlijk onderdeel van het boekenvak. Een uitgeefconcern dat hun werk laat vervangen door vertaalbots holt ons vakgebied van binnenuit uit’, reageert de voormalige Dichter des Vaderlands.
Volgens zowel Marsman als de Auteursbond ligt reputatieschade van de auteur op de loer: ‘Je loopt het risico dat als er een slechte vertaling van je werk circuleert, lezers gaan denken dat je niet kunt schrijven.’ De dichter gebruikt ChatGPT naar eigen zeggen dagelijks, ‘als een soort personal assistant’, om informatie te verkrijgen over onderwerpen waar ze weinig van weet. Maar het vertaalproces overlaten aan bots vindt ze ‘moreel verwerpelijk’.
Om haar punt kracht bij te zetten vertelt Marsman over een opdracht die ze ChatGPT net gaf: schrijf een gedicht in de stijl van Lieke Marsman over waarom het gebruik van AI voor het vertalen van fictieboeken een slecht idee is:
Een verhaal is een lichaam
met spieren, aders, bloed. Het lekt
tussen de kieren van woorden door
die een machine nooit zou zien.
En misschien,
dat als we iets verliezen
in de vertaling, het niet enkel de woorden zijn
maar de ziel die langzaam vervliegt.’
Marsman: ‘Vooralsnog denk ik dat ik wel beter dicht dan dit, maar ik sluit me hier wel volledig bij aan.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant