Leiden viert vandaag het 450-jarig jubileum van het Leidens Ontzet, de bevrijding van de Spaanse belegering tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Het volksfeest gaat verder dan samen hutspot eten, haring happen en bier drinken – het vormt een cruciaal onderdeel van de Leidse identiteit.
Voor de 71-jarige stadsblogger Emile van Aelst begint het 3 oktober-gevoel altijd al eind augustus, zegt hij terwijl hij een hap hutspot in zijn keel steekt. ‘Als je dan terugkomt van vakantie, begint het al te kriebelen. De echte Leidse glibber zal dat gevoel herkennen: 3 oktober komt er weer aan’, zegt hij met een Leidse ‘r’ die over de Hooglandse Kerkgracht rolt. ‘Moet je eens kijken, dit is toch schitterend?’
Om hem heen staan honderden Leidenaren elkaar te verdringen voor een gratis portie uit een dampende ketel met hutspot. Nergens in Nederland wordt een gebeurtenis uit de Tachtigjarige Oorlog nog zo vurig gevierd als hier, in de rood-wit versierde Sleutelstad. Buitenstaanders zullen met verbazing kijken naar de hartstocht waarmee de hutspot etende, haring happende en bier drinkende Leidenaren op 3 oktober massaal vieren dat zij in 1574 werden bevrijd van de ‘Spanjolen’.
Over de auteur
Abel Bormans is regioverslaggever van de Volkskrant in de provincie Zuid-Holland.
Natuurlijk, de Leidenaren kunnen ook best een beetje kankeren op het eigen feest. ‘De taptoe is een ongeorganiseerd rommeltje’, klaagt een vrouw met een 3 oktober-sjaal. ‘Het regent elk jaar’, moppert een man in een scootmobiel. ‘De kermis is stervensduur’, vindt zowat iedereen. Toch is de stad weer uitgelopen. Wat is het geheim van dit succesvolle feest? En staat de gemiddelde Leidenaar nog stil bij de historische achtergrond van Leidens Ontzet?
Het verhaal is wonderlijk – en door de Leidenaren ook nog eens gemythologiseerd. In 1573 had de beruchte Spaanse landvoogd Alva in bijna heel de Nederlanden de protestantse opstand neergeslagen, waarop hij ook Leiden wilde heroveren. Met een omsingeling, die bijna een jaar zou duren, probeerden de Spanjaarden de bevolking uit te hongeren en zo tot overgave te dwingen. Volgens de twijfelachtige overlevering zou burgemeester Pieter van der Werff zelfs zijn eigen arm hebben aangeboden aan de hongerlijdende bevolking.
Vader des vaderlands Willem van Oranje bedacht het verlossende plan: in Zuid-Holland moesten de dijken worden doorgestoken om Leiden met een geuzenvloot te kunnen bevrijden. Deze opzet slaagde nog ook, al zal het geholpen hebben dat de Spaanse soldaten al maanden niet meer waren betaald en het oorlog voeren beu waren.
De geuzen brachten haring en wittebrood mee voor de noodlijdende, door de pest geteisterde bevolking. Volgens de mythe vond de weesjongen Cornelis Joppenszoon een door de Spanjaarden achtergelaten pan met wortelen, ui en pastinaak, waar de uitgehongerde bevolking vervolgens een stamppot van maakte.
En daarom eten Emile van Aelst en de andere Leidenaren nu, 450 jaar later, op de Hooglandse Kerkgracht een bordje hutspot. ‘Heerrrlijk’, aldus Van Aelst.
3 oktober heeft de reputatie een zuipfestijn te zijn. Waar menige Leidenaar de klassieker van Rubberen Robbie, ‘drie oktober, drie oktober, dan zijn we als een bal’, uit volle borst meelalt. Waar de lokale feestact Barry Badpak de dronken meute laat meejoelen met teksten als ‘Ik ben al jaren gelukkig niet getrouwd’ en het licht obscene ‘Waar ga je heen, met je kamelenteen’.
Maar het is meer. Leidens Ontzet is volgens Emile van Aelst vooral ‘een stadsgevoel’, een verbindend feest. ‘Waar de corpsballen en glibbers versmelten’, in de woorden van de Leidse cabaretier Jochem Myjer – in een stad met een geschiedenis van spanningen tussen studenten en de oorspronkelijke Leidenaren. Al kan een ordinaire vechtpartij ’s nachts in de Breestraat nu ook weer niet helemaal worden uitgesloten.
Voor Rik Kamps, voorzitter van de 3 October Vereeniging, is 3 oktober een feest dat zowel elementen van high culture als low culture omvat – en dat juist daarom zo aanslaat. Voor sommigen is de historische oorsprong van Leidens Ontzet wel degelijk zeer van belang. Kamps: ‘Elk jaar is er een historische lezing en zit de aula bomvol. Bij alleen al het óéfenen voor de koraal was de Hooglandse Kerk afgeladen. En het toneelstuk Beleg, over de beslissende rol van Magdalena Moons tijdens het beleg van Leiden, was elke avond stijf uitverkocht.’
Kamps durft zelfs zover te gaan dat ‘vrijheid’ nog altijd in het DNA van de Leidenaren besloten ligt. ‘Na Leidens Ontzet stond vrijheid van geweten hier hoog in het vaandel. Daardoor kwamen veel Franse hugenoten naar Leiden.’ Die tolerantie werkt volgens Kamps nu nog door. ‘Het is geen toeval dat het Leidse stadsbestuur in september nog extra asielzoekers uit Ter Apel opnam, terwijl veel gemeenten juist hard op de rem trapten.’
Zulke verheven gedachten zijn niet aan de nuchtere Emile van Aelst besteed. Hij kent immers zat Leidenaren die ‘allesbehalve staan te springen om Syrische of Afghaanse vluchtelingen op te vangen’. Maar ook hij ziet dat de gemiddelde Leidenaar gevoelig is voor de traditie en geschiedenis van 3 oktober.
Van Aelst: ‘Elke Leienaar weet donders goed dat we toen belegerd én bevrijd zijn. Dat burgemeester Van der Werff zijn arm heeft willen geven, maar dat dat eigenlijk helemaal niet klopt. Niet iedereen zal naar de historische lezing gaan, maar Leidenaren schrijven zich wel massaal in voor de haring en wittebrood, de hutspotmaaltijd, en ze gaan naar de optocht en de taptoe.’
Zelf sterft Van Aelst nog liever dan dat hij 3 oktober overslaat. ‘Eén keer heb ik het moeten missen. Toen zat ik voor mijn werk in Zwitserland en kon ik geen vrij krijgen. Ik zat met een biertje boven op de berg Rigi, bij het Vierwoudstrekenmeer, en ineens begon ik een potje te huilen. Dat vergeet ik nooit meer.’
Sindsdien maakte Van Aelst bij elke volgende werkgever al tijdens het sollicitatiegesprek duidelijk dat hij ‘zwart op wit’ wilde hebben dat hij niet zou werken met Leidens Ontzet. ‘Op 3 oktober wil ik lekker de stad ingaan en een biertje drinken. En op 4 oktober moet ik uitslapen.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant