Met een kranslegging voor het Navo-hoofdkwartier in Brussel en een handdruk van zijn voorganger Jens Stoltenberg begint Mark Rutte vandaag aan zijn eerste dag als secretaris-generaal van de Navo. ‘De vrijheid die hij in Den Haag genoten heeft, zal hij niet meer hebben.’
Jarenlang verzekerden zijn adviseurs de buitenwacht dat hij geen belangstelling voor deze baan had, maar nu is het dan toch zover: dinsdag begint Mark Rutte als secretaris-generaal van de Navo. Het is de belangrijkste civiele functie in de alliantie, die traditioneel altijd door een Europeaan wordt vervuld – net zoals de hoogste militaire commandant voor het Europese deel van het verdragsgebied altijd een Amerikaan is.
Ruttes aantreden komt op een cruciaal moment nu Europa een verwoestende oorlog meemaakt die in omvang en intensiteit alle eerdere conflicten op het continent sinds de Tweede Wereldoorlog doet verbleken. De Navo neemt niet deel aan die oorlog, maar de 32 bondgenoten zijn wel verantwoordelijk voor het leeuwendeel van de militaire steun die Oekraïne sinds de grote Russische invasie van februari 2022 heeft gekregen. En sinds deze zomer heeft de Navo ook formeel de coördinatie van die steunverlening overgenomen van de VS.
Over de auteur
Arnout Brouwers schrijft voor de Volkskrant over veiligheid, diplomatie en buitenlands beleid.
De Russische agressie heeft ook geleid tot een interne revolutie binnen de alliantie, die dit jaar haar 75-jarige bestaan viert. Na de Koude Oorlog (1947-1991) lag jarenlang de aandacht primair bij vredesafdwinging en stabilisatiemissies dicht bij of ver buiten het verdragsgebied, maar nu is de Navo terug bij af: hoofdzaken zijn de collectieve verdediging van het verdragsgebied en de afschrikking van mogelijke vijanden.
Hierdoor zijn de militaire eisen voor bondgenoten opgeschroefd en moeten lidstaten weer flink investeren in materieel en paraatheid van hun krijgsmacht. Aan de horizon gloren ook nieuwe dreigingen waar de Navo zich meer dan voorheen mee bezighoudt – zoals een steeds assertiever China.
Ook voor Rutte, die het belangrijkste gezicht gaat worden van de alliantie, zal dit inhoudelijk en persoonlijk een grote verandering betekenen. ‘Zoals hij leefde als premier van Nederland, dat kan niet meer’, zegt Henne Schuwer, de oud-topdiplomaat die van 2007 tot 2009 jaar als kabinetschef diende van toenmalig secretaris-generaal Jaap de Hoop Scheffer. ‘Hij kan niet meer op de fiets met zijn appeltje. De vrijheid die hij heeft genoten, zal hij niet meer hebben.’
Hetzelfde geldt voor zijn publieke optredens, zegt diplomatiekenner Robert van de Roer. ‘Het retorische freestylen, dat Rutte graag bij persconferenties in Den Haag deed, is voorbij. Dat improviseren kan in deze functie niet. Elk woord van de secretaris-generaal telt even zwaar als dat van de president van de Amerikaanse centrale bank. Eén verkeerd woord kan in Washington al voor problemen zorgen.’
Die discipline beheerste Stoltenberg als geen ander. Hij liep zelden voor de troepen uit en viel daardoor nogal eens in herhaling. Maar bij de Navo zien ze weinig alternatieven, zeker in tijden van oorlog. ‘Rutte moet saaier worden’, zegt Van de Roer. ‘Hij moet de vaste hand van Stoltenberg zien te krijgen. Een meer staatsmannelijke discipline, zoals tijdens zijn coronatoespraken en -persconferenties.’
De belangrijkste formele taak van Rutte wordt het voorzitterschap van de Noord-Atlantische Raad (NAR), die wekelijks bijeenkomt. Maar achter de schermen zal hij vooral ‘als oliemannetje’ dienst doen, zegt Schuwer – een diplomatieke bemiddelingsrol om de eenheid binnen de alliantie te bewaren. Die rol is alleen maar belangrijker geworden, met een Amerikaanse presidentskandidaat die de alliantie gebruikt als retorische boksbal en bondgenoten als Turkije en Hongarije die vaak hun eigen koers willen varen.
De ondersteuning van de secretaris-generaal komt van de hele internationale staf, maar een cruciale rol wordt vervuld door zijn zogeheten ‘private office’. Dit is de club die Rutte dagelijks zal bijstaan en waarvoor een aantal vertrouwelingen meekomt naar Brussel. Eerst en vooral is dat kabinetschef Geoffrey van Leeuwen, de ervaren diplomaat en VVD-politicus die Rutte vanaf 2020 bijstond als raadsadviseur in het Torentje, en die vorig jaar even diende als minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking.
Ook diplomaat Hester Stoker gaat mee, net als Sierk Nawijn, die jarenlang Ruttes buitenlandwoordvoerder was en Heinric van Vlokhoven, de van de mariniers afkomstige officier die Ruttes militaire adjudant wordt.
Maar anders dan bij EU-commissarissen is de private office van de Navo-chef multinationaal van karakter. Zo komen er onder Van Leeuwen zeven plaatsvervangend directeuren te werken, diplomaten uit alle grote Navo-landen (en in ieder geval de VS, het VK, Frankrijk en Duitsland). Hierdoor is Ruttes ondersteuning altijd op de hoogte van de jongste inzichten (en soms ook inlichtingen) uit de belangrijkste landen – en andersom weten de hoofdsteden wat er omgaat in Ruttes privékantoor.
Rutte en zijn team moeten om te beginnen kiezen welke hoofdsteden als eerste bezocht moeten worden, en wie Ruttes plaatsvervanger als secretaris-generaal moet worden. Alom is de verwachting dat de nieuwe secretaris-generaal eerst zijn opwachting zal maken in Oekraïne. Normaal gesproken zou een bezoek aan de Verenigde Staten, verreweg de belangrijkste bondgenoot, in de lijn der verwachtingen liggen. Maar gezien de gepolariseerde politieke verhoudingen daar wordt met zo’n bezoek waarschijnlijk gewacht tot duidelijk is wie president Joe Biden gaat opvolgen.
En hoe zit het met Ruttes woonstede? Gaat hij echt in de superluxe en goed beveiligde Navo-residentie in Brussel wonen die voor deze functie is gereserveerd, met als buren onder anderen Paloma Picasso? Het antwoord op deze vraag is omgeven door dikke mist, maar de locatie zal in elk geval, net als het Catshuis vroeger, gebruikt worden voor formele ontvangsten. ‘Ruttes afkeer van luxe en exclusiviteit is geen toneelspel, hij heeft er echt niks mee’, klinkt het in Brussel.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant