Vanaf dinsdag is oud-premier Mark Rutte de nieuwe secetaris-generaal van de Navo, waar hem een lastige taak staat te wachten in deze onrustige geopolitieke tijden. Zes uitdagingen waar Rutte rekening mee zal moeten houden.
De wereldbol op het bureau van de nieuwe secretaris-generaal van de Navo draait nog niet door. Maar de geopolitieke verschuivingen tussen het Westen, Rusland, China en het Midden-Oosten gaan snel. Alles in de wereld om de Navo heen is in beweging. Er hangt een onbestemd gevoel over het Westen. Ook heerst er een sentiment dat het democratische, maar daardoor trage Europa constant achter de ontwikkelingen aanholt.
Onder dat gesternte treedt Mark Rutte op 1 oktober aan als secretaris-generaal van de Navo. In de geschiedenis van een land met een eeuwenlange pacifische traditie, is hij de vierde Nederlander die aan het hoofd komt te staan bij deze militaire organisatie. Ook Rutte staat niet te boek als ijzervreter. Maar hij krijgt wel te maken met een serie uitdagingen waar zijn voorgangers stevige hoofdpijn van gehad zouden hebben. En hij zal anders moeten opereren dan hij jarenlang als minister-president deed.
Rutte heeft een broertje dood aan het openlijk etaleren van een visie, maar voor de Navo zal hij een masterplan in zijn achterzak moeten hebben. Voor Rutte zijn er bij de Navo zes grote uitdagingen.
Over de auteur
Leonard Ornstein is politiek journalist, maakte met regisseur Mattias Schut de documentaire Rutte en schreef met hem De laatste dagen in het Torentje van Rutte. Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Hij zal als Navo-chef actief moeten helpen de oorlog tussen Rusland en Oekraïne te de-escaleren. Het kan nog jaren duren, maar het conflict moet uiteindelijk aan de onderhandelingstafel worden beslecht. Daar zal hij met de Navo-landen zijn nek voor moeten uitsteken. Hij zal ferme weerstand moeten bieden aan Poetin: die sfinxachtige, autocratische heerser die niet terugdeinst voor het opofferen van soldatenlevens en het maken van burgerslachtoffers.
Ruttes tegenspel zal net zo standvastig moeten zijn als ten tijde van de MH17- ramp, toen minister-president Rutte jarenlang keer op keer bij Poetin aandrong op onderzoek naar de crash. De Navo gaat over oorlog, maar zeker ook over vrede, en op zeker moment zal de vraag op tafel liggen: hoe ziet de kaart van de Oekraïne eruit na de oorlog met Rusland?
Daaraan is deze kwestie verbonden: is een (risicovol) Navo-lidmaatschap van Oekraïne onderdeel van een vredesovereenkomst? De ogen zullen niet alleen op Oekraïne, maar ook op de Navo gericht zijn. Al was het maar vanwege de toepassing van artikel 5 van het Navo-verdrag: een aanval op één is een aanval op allen.
De grote fout van de periode na de val van de Muur was het onderschatten van Rusland door over te gaan tot een snelle Navo-uitbreiding. Het zou nu kortzichtig zijn door te slaan en Rusland generaties lang als vijand te zien. De geschiedenis leert dat de verhouding van het Westen tot Rusland een golvende beweging is. De almacht van Poetin en zijn clan kan nog lang duren, maar kan ook onverwacht instorten. Regeren is vooruitzien.
Rutte heeft ook de dure plicht na te denken over een toekomstige politiek van detente ten opzichte van Rusland.
Van alle kanten klinkt de luide roep om de defensie-industrie een flinke boost te geven. Tot nu toe lijkt dat een vrij ongecontroleerd proces te zijn. En Rutte kent als historicus het gevaar van een ongebreidelde groei. De ‘boys en hun toys’ is een vermaard spreekwoord, in de betekenis dat generaals op een dag het wapentuig ook graag willen uitproberen.
Nauwgezette coördinatie met de EU en in samenspraak bepalen wat daadwerkelijk nodig is zal een belangrijke taak zijn. Rutte zal het hoofd koel moeten houden en moeten proberen om niet in een wapenwedloop te belanden.
De Navo-secretaris-generaal zal alle 32 lidstaten bij elkaar moeten houden. Gezien zijn binnenlandse ervaring in Nederland is dit een thema waar Rutte veel ervaring mee heeft. Zijn verbindende kracht is een grote kwaliteit. Dat viel ook scheidend secretaris-generaal Jens Stoltenberg op, die daar in zijn afscheidsspeech nadrukkelijk op wees. Eenheid is broodnodig in dreigende tijden.
Gemakkelijk zal het niet gaan met de Hongaarse premier Orbán, die graag vasthoudt aan zijn eigen lijntje met Poetin. Of met de Turkse leider Erdogan, die openlijk over wilde militaire avonturen in het Midden-Oosten speculeert.
Rutte zal de interne cohesie binnen de NAVO moeten versterken en de trans-Atlantische relatie met de VS moeten verbeteren. De ‘optimist’ en altijd goed gehumeurde oud-premier kan teren op goodwill van vele kanten. Het ietwat ondoorgrondelijke ‘goed liggen in de groep’ is de smeerolie die nodig is voor dit versterkingsproces.
Lastig blijft dat de strijd tussen het nationale belang en het collectieve Navo-belang er altijd zal zijn. Voor veel Navo-landen is het nationale belang het leidende beginsel voor hun buitenlandse politiek.
Dan is er nog de out of area-discussie. Na de aanslagen van 11 september toog de Navo naar Afghanistan, en waren er missies in Irak. Rutte zal anno 2024 zijn handen vol hebben aan de territoriale verdediging van Europa. Defensie die gericht is op het verdragsgebied, en dus veel minder militaire missies buiten Europa.
Dat betekent dat de krijgsmachten ook qua uitrusting minder expeditioneel en meer op territoriale verdediging gericht moet zijn (zoals de inzet van tanks). Een geopolitieke visie behelst echter meer dan het materieel. Hoe gaat de verhouding van het Westen met China verder? Maakt het tegen China opnieuw dezelfde fouten als eerder tegen Rusland?
Out of area-operaties waren tot nu toe gekoppeld aan terrorismedreigingen. Internationale conflicten over grondstoffen liggen nu ook op de loer. Europa is arm aan grondstoffen en de maakindustrie brokkelt af. Rutte zal met de Navo-landen tot een Europees antwoord moeten komen op deze nieuwe dreiging.
Er zal een eerlijker verdeling van de defensiekosten tussen de Verenigde Staten en Europa moeten komen. Welke president het Witte Huis na de verkiezingen zal bewonen maakt niet uit; zowel Kamala Harris, als Donald Trump wil dat Europa meer bijdraagt.
Met veel moeite is het de Navo gelukt landen een minimum van 2 procent van hun BBP te laten betalen. Het streven is nu 3 procent, zoals ook Stoltenberg onlangs suggereerde. Dat is nogal een taak voor de kersverse Navo-baas, want overal in Europa staan de begrotingen alweer onder druk. De inflatie wordt gevoeld. Maatschappelijke steun voor een breed gedragen defensiebeleid blijft essentieel.
Zoals Eric van den Burg, staatssecretaris van Asiel en Migratie uit Ruttes laatste Nederlandse kabinet, met de pet moest rondgaan bij gemeentes om opvangplekken voor asielzoekers te regelen, zo zal Rutte de ondankbare taak hebben om te moeten soebatten met de lidstaten voor een hogere financiële bijdrage aan de Navo.
De persoonlijke uitdaging waar Rutte mee te maken krijgt is het Navo-keurslijf. Hij heeft zich altijd vastgeklampt aan persoonlijke vrijheid en bewegingsruimte. Is dat bij de vaak statische en bureaucratische Navo nog wel mogelijk?
Rutte heeft op het Navo-hoofdkwartier in Brussel de positie van een koning. Niet zoals bij het premierschap een lastige Tweede Kamer die hem voor de voeten loopt. Maar binnen de alliantie is de feitelijke militaire macht in handen van de president van de Verenigde Staten. Rutte zal niet graag het schoothondje van Trump dan wel Harris zijn, maar hij zal moeten schipperen. De baan vereist een
zekere meewerkendheid ten opzichte van Amerikaanse eisen en belangen enerzijds, en anderzijds zal hij zo goed mogelijk zijn mandaat als Navo-baas moeten benutten.
En er zijn nog meer kikkers die uit de kruiwagen kunnen springen: de veeleisende generaals en admiraals in Mons (het andere hoofdkwartier van de Navo). Bij de sterren en strepen zal Rutte zijn leiderschap moeten tonen en gezag moeten verwerven.
Ten slotte, Rutte was nooit bijzonder gecharmeerd van blauwdrukken en toekomstvisies. In deze topbaan zal hij voor visie niet bij de oogarts, maar bij zichzelf te rade moeten gaan. Een broertje dood hebben aan vergezichten kan niet meer. Rutte weet als geen ander dat je met het schetsen van grote ideeën verwachtingen wekt. Dat maakt een politicus kwetsbaar, want concurrerende politici doen niets liever dan op plannen schieten.
Toch zal Rutte risico’s moeten nemen bij het uitdragen van het Navo-ideaal van een vrij, democratisch Europa en Verenigde Staten. De hoogste leider zijn bij de Navo behelst meer dan op de winkel passen.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant