Jean-Jacques Rousseau, de uitvinder van het sociale contract, niet te verwarren met de nu al mislukte partij Nieuw Sociaal Contract, constateerde in 1782 dat Nederland een land van onethische geldwolven was. In zijn Les rêveries du promeneur solitaire (Overpeinzingen van een eenzame wandelaar) schreef hij dat Nederlanders om betaling vragen wanneer je hen naar de weg of de tijd vraagt. ‘Het moet een verachtelijk volk zijn, dat zelfs aan zulke basale medemenselijkheid wil verdienen.’
Nu willen Fransen nog weleens overdrijven; zo heb ik in ieder geval nog nooit iemand een tikkie zien sturen na een vraag van een toerist, al heb ik er zelf weleens eentje opzettelijk de verkeerde kant op gewezen. Maar die ouwe Fransoos had natuurlijk wel een punt; aan ethiek, het collectief en medemenselijkheid heeft de gemiddelde Nederlander een broertje dood.
Ik presenteerde vorige week een evenement voor fiscaal studenten – met als thema ethiek in het belastingrecht. Ik vroeg de studenten wie van hen zijn toekomstige werkgever (mede) selecteert op basis van ethische overwegingen. Er gingen slechts een paar handen omhoog, vrijwel allemaal van vrouwen. Een student mopperde ‘dood te worden gegooid’ met gezeur over ethiek en gewoon ‘lekker aan het werk’ te willen.
Nou ja, dat was misschien nog te verwachten van jonge fiscalisten. De ontgoocheling was groter toen ik een dag later te gast was bij de FNV, die onder het motto ‘Reset the System’ een voorstel presenteerde om onze belastingen eerlijker te maken. Met als belangrijkste punt het even zwaar belasten van euro’s die aan komen waaien, als euro’s waarvoor wordt gewerkt. Een voorstel waar ik van harte achter sta.
In weerwil van de toenemende armoede en (vermogens)ongelijkheid bleek het thema echter totaal niet te leven bij de achterban van de vakbond. In de zaal pasten zeker driehonderd mensen, maar er zaten er nog geen veertig. Bovendien lag de gemiddelde leeftijd boven de 65 jaar. Jammer voor de bevlogen en sympathieke vakbondsvertegenwoordigers, en tekenend voor de staat van het collectief in Nederland; het lijkt niemand te boeien dat ons sociale contract al jaren verlopen is.
Het evenement was in de Veghelse cultuurfabriek, op een steenworp van het hoofdkantoor van de Brabantse grootgrutter Jumbo. De voormalige ceo Frits van Eerd, kleinzoon van oprichter Frits senior, is verwikkeld in een witwaszaak nadat er tonnen cash werden aangetroffen in zijn ijskast.
Een mevrouw in het publiek vertelde met terechte ontzetting hoe dit Quote 500-lid op sociale media massaal bijval krijgt van mensen die hun eigen ijskast nauwelijks kunnen vullen, mede door de gestegen supermarktprijzen. Van Eerd zou ‘slim’ zijn, ‘hard gewerkt hebben voor de centen’ en de ‘roverheid’ zou mensen ‘met rust moeten laten’.
Niemand lijkt nog collectieve verbanden te kunnen leggen en iedereen lijkt te denken dat de overheid een soort abstractie is, een monsterlijke entiteit met een eigen agenda en belangen. Een vijand in plaats van een vriend, waarbij het besodemieteren van die overheid vooral applaus verdient. ‘Als iedereen aan zichzelf denkt, wordt aan iedereen gedacht’ ontstond ooit als flauwe grap, maar het is inmiddels bij rijk en arm de nationale ideologie geworden.
In Oekraïne, toch niet een land dat bekendstond om zijn belastingmoraal, heeft men tegenwoordig geen enkele moeite met het betalen van belasting. Met belastingcenten wordt het land immers verdedigd tegen de Russen, waarmee belastingontwijking zelfs gelijk is komen te staan aan landverraad. Nu gun ik Nederland natuurlijk geen oorlog of watersnood, maar ik ben bang dat het eerst écht pijn moet gaan doen, voordat Nederlanders het belang van het sociaal contract weer in gaan zien.
Over de auteur
Sander Schimmelpenninck is journalist, ondernemer en columnist van de Volkskrant. Eerder was hij hoofdredacteur van Quote. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier de richtlijnen van de Volkskrant.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant