De Alternative für Deutschland (AfD) heeft onlangs de aandacht getrokken met een opmerkelijke campagnevideo waarin een geïdealiseerd beeld van het Duitse verleden wordt geschetst. Wat echter echt schokkend is aan deze video, is niet de inhoud, maar de techniek erachter: alle beelden zijn volledig gegenereerd door kunstmatige intelligentie.
In plaats van historische foto’s te gebruiken, kiest de AfD voor een gefabriceerde nostalgie, gecreëerd door algoritmes. Deze beslissing onthult een pijnlijke waarheid: het ‘glorieuze’ Duitsland waarnaar de AfD verlangt, heeft nooit bestaan.
AI wordt hier ingezet om een fictief verleden te bouwen, wat een verontrustend precedent schept voor hoe technologie de politieke propaganda van morgen zal voeden en onze historische werkelijkheid zal herschrijven.
Over de auteur
Sander Duivestein werkt voor het VerkenningsInstituut Nieuwe Technologie van Sogeti. Hij schreef in 2021 het boek Echt Nep. In de maand september is hij gastcolumnist op volkskrant.nl/opinie.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier meer over ons beleid.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Tijdens een recent debat op X, voorheen Twitter, stelde een deelnemer dat ‘AI de esthetiek van fascisme in de 21ste eeuw vertegenwoordigt, zoals Italiaans futurisme dat deed in de 20ste eeuw’. Hoewel dat een gedurfde uitspraak is, valt er wel iets voor te zeggen. Italiaans futurisme, een artistieke beweging die technologie, snelheid en geweld omarmde, raakte onlosmakelijk verbonden met het fascisme van Mussolini. Filippo Tommaso Marinetti, de oprichter en belangrijkste theoreticus van het futurisme, speelde een centrale rol in deze beweging.
Marinetti speelde niet alleen een rol als artistiek leider, maar ook als politiek voorstander van het fascisme. Zijn futuristische manifesten, waarin hij geweld, oorlog en revolutie verheerlijkte, beïnvloedden direct de opkomst van Mussolini en zijn beweging. Het verheerlijken van machines en de vernietiging van oude waarden vormden de esthetische kern van een politieke ideologie die mensen onderwierp aan de wil van de staat.
Wat fascinerend is, is dat futuristen technologie zagen als een symbool van vooruitgang en bevrijding. Deze verheerlijking van snelheid en machines werd echter omgevormd tot een ideologie die juist onderdrukking, geweld en controle omarmde. AI’s technologische fetisjisme, net als dat van het futurisme, weerspiegelt een diepe fascinatie voor machines, snelheid en een fundamentele breuk met traditionele waarden.
Dit is niet slechts een creatieve trend, maar een instrument dat ideologisch net zo krachtig kan worden ingezet als het futurisme destijds. AI brengt, net als het futurisme, een nieuwe esthetiek voort die aan de oppervlakte moderniteit en vooruitgang belichaamt, maar onderliggend de mogelijkheid biedt om destructieve, autoritaire regimes te versterken. Zoals het futurisme werd getransformeerd in een visueel wapen van fascistische regimes, zo dreigt AI nu een instrument te worden dat de werkelijkheid manipuleert en controle over informatie versterkt.
Tegenwoordig lijkt AI in diezelfde lijn te passen. Het is een ‘kunst’ die losstaat van de kunstenaar, maar wel diep vervlochten is met politieke doelen. In plaats van een ideologische beweging zoals het futurisme, worden AI-systemen nu gebruikt om direct politieke narratieven te versterken. Dit zien we terug in de eindeloze stroom aan memes, complottheorieën en AI-gegenereerde muziek.
Neem bijvoorbeeld de AI-gegenereerde countryband Eyes of America die onlangs acht albums uitbracht, vaagweg gerelateerd aan Trump. De muziek is niet alleen slecht, maar vooral betekenisloos. Het dient echter een ander doel: herhaling en aanwezigheid. Deze tactiek van herhaling doet denken aan historische vormen van propaganda, zoals de constante herhaling van nazi-leuzen, die het publiek een vervormde realiteit presenteerden.
Dit sluit aan bij de opvatting dat AI een nieuwe technologische verbeelding mogelijk maakt, waarin beelden en concepten worden gegenereerd die nooit eerder hebben bestaan, en die sterk resoneren met het futuristische machine-fetisjisme van het fascisme. Net zoals het futurisme het onbekende en technologische verheerlijkt, schept AI een realiteit die niet noodzakelijk aansluit bij de feitelijke wereld, maar eerder een alternatieve werkelijkheid presenteert. De eindeloze productie van betekenisloze AI-inhoud, ook wel ‘slop’ genoemd, helpt bij het creëren van een valse consensus, alsof iets waar is omdat het overal opduikt.
Hannah Arendt, de filosofe die ons inzicht gaf in de werking van totalitaire regimes, zou deze ontwikkeling niet hebben gemist. In haar werk The Origins of Totalitarianism beschreef ze hoe propaganda wordt gebruikt om mensen te manipuleren en hen los te maken van de realiteit. Ze waarschuwde voor het gevaar van massamanipulatie door middel van valse informatie en illusies. Het resultaat is namelijk een samenleving waarin, zoals Arendt stelde, ‘alles mogelijk en niets waar is’.
Arendts analyse van totalitarisme biedt een duidelijke spiegel voor hoe AI-systemen de realiteit kunnen vervormen zonder morele betrokkenheid. Dit gevaar neemt toe in een tijdperk waarin AI massaal inhoud kan produceren zonder dat er menselijke tussenkomst of creativiteit voor nodig is. Vooral binnen extreemrechtse groeperingen is AI in opkomst als middel om racistische of haatdragende beelden te genereren, wat vaak wordt gezien als een uiting van minachting voor artistieke vaardigheden en traditionele menselijke creativiteit.
In een tijdperk waarin AI zonder enige moeite gigantische hoeveelheden inhoud kan produceren, hebben we de mogelijkheid om de publieke sfeer te overspoelen met desinformatie — en dat zonder menselijke tussenkomst.
Deze gedachteloze productie van inhoud, door algoritmes die geen moreel oordeel hebben, doet denken aan wat Arendt ‘de banaliteit van het kwaad’ noemde. In haar beroemde verslag van het proces tegen Adolf Eichmann stelde ze dat kwaad vaak voortkomt uit gedachteloze bureaucratische processen waarin mensen gewoon hun werk doen zonder na te denken over de gevolgen. AI weerspiegelt deze morele leegte door taken zonder oordeel uit te voeren, ongeacht de sociale of ethische impact van de resultaten.
Het heeft geen morele intenties, maar door de enorme schaal waarop het informatie kan verspreiden, kan het enorme schade aanrichten.
AI-gegenereerde kunst en propaganda zijn symbolen van een bredere crisis: de ontmenselijking van onze samenleving. AI wordt steeds vaker gekoppeld aan rechtse esthetiek omdat het intellectueel werk automatiseert en een alternatieve realiteit creëert die ideologisch strookt met extreemrechtse denkbeelden. Voor Arendt was menselijke creativiteit en handelen essentieel voor ons vermogen om betekenis te geven aan de wereld. Maar wat gebeurt er als technologie dat van ons overneemt?
Kunst zonder kunstenaars is kunst zonder ziel. Het is een lege vorm die onze samenleving vult met oppervlakkige boodschappen, terwijl het de menselijke creativiteit ondermijnt.
Critici wijzen vaak op AI-kunstprojecten die oppervlakkig en betekenisloos worden bevonden vanwege het ontbreken van menselijke diepgang, en precies deze leegte is wat extreemrechts strategisch uitbuit. Deze ‘slop’ vult onze digitale ruimte met een eindeloze stroom van hersenloze, mechanisch gegenereerde kunst die geen enkele waarde heeft. In plaats van dat we actief handelen in de wereld, vertrouwen we steeds meer op machines om voor ons te denken en te creëren.
Extreemrechtse groeperingen experimenteren al met AI om propaganda te verspreiden. Hun doel? Een valse consensus creëren door het internet te overspoelen met hun boodschap. Dit fenomeen beperkt zich niet tot Duitsland. Zo gebruikte Geert Wilders, leider van de PVV, AI-gegenereerde afbeeldingen om een geïdealiseerd beeld van Nederland te schetsen, waarin alleen blonde, ‘Arische’ mensen voorkwamen. ‘De zon gaat weer schijnen in Nederland’, schreef hij erbij op X.
Deze nostalgische visie, die niets te maken heeft met de werkelijkheid, maakt gebruik van AI om een fictief verleden te construeren, net zoals de AfD dat doet in hun campagnevideo. Deze ontwikkeling lijkt een logische voortzetting van commercieel AI-gebruik, waarbij de Geistlosigkeit (ontzieling) van AI voor economische doeleinden uiteindelijk de deur opent naar de fascistische esthetiek die we vandaag de dag zien opduiken.
AI-kunst is losgekoppeld van de werkelijkheid, net zoals fascistische regimes vaak hun eigen werkelijkheid creëerden door middel van propaganda en controle over informatie. Dit doet denken aan wat Arendt beschreef als de ‘organisatie van eenzaamheid’ in totalitaire regimes. Door mensen te isoleren in hun eigen informatiebubbels, worden ze vatbaarder voor manipulatie. In het digitale tijdperk gebeurt dit niet door fysieke isolatie, maar door algoritmische segregatie.
Een ander voorbeeld is de inzet van AI-gegenereerde beelden door rechts-extremisten tijdens de Southport-rellen, waar fascistische kenmerken duidelijk naar voren kwamen in hun online propaganda. Deze beelden, vol van ideologische symboliek, hielpen om hun boodschap van geweld en verdeeldheid kracht bij te zetten, wat leidde tot verdere polarisatie en sociale onrust. Net zoals Wilders en de AfD AI gebruiken om een geïdealiseerd, fictief verleden te schetsen, creëren extremisten tijdens momenten van conflict een alternatieve realiteit om hun agenda van haat en geweld te bevorderen.
Maar wat kunnen we doen? Arendt herinnerde ons eraan dat de kern van vrijheid ligt in ons vermogen om te handelen. De publieke sfeer is een ruimte die we actief moeten vormgeven, door middel van discussie, creativiteit en verantwoordelijkheid. In het AI-tijdperk betekent dat dat we niet alleen moeten nadenken over de technologie die we omarmen, maar ook over de manier waarop we die gebruiken.
De grootste dreiging van AI is niet de technologie zelf, maar onze neiging om het gedachteloos te gebruiken. Als we deze technologie toestaan om een wereld te creëren waarin ideologieën die de realiteit ontkennen, ons dagelijks leven vormen, riskeren we een herhaling van de geschiedenis. Als we ons verliezen in de stroom van mechanisch geproduceerde kunst en propaganda, verliezen we niet alleen onze creatieve ziel, maar ook ons vermogen om te oordelen, te handelen en verantwoordelijkheid te nemen voor de wereld om ons heen.
Het is tijd om vragen te stellen. Want in een wereld waarin AI steeds vaker de toon zet, ligt het gevaar in de stilte. Als we niet kritisch nadenken over hoe AI onze wereld vormgeeft, riskeren we de volledige overname van onze publieke ruimte door algoritmische dominantie, waarbij vrijheid en creativiteit langzaam worden uitgehold door mechanische processen die ons onbewust in een nieuwe vorm van controle leiden.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant