Zondag kiezen Oostenrijkers een nieuwe regering. Voor het eerst ligt de uiterst rechtse FPÖ voorop in de peilingen. Van de EU tot genderrechten en migratiepolitiek: alles moet overhoop. ‘Wij Oostenrijkers zijn zo tolerant dat we onszelf afschaffen.’
In pizzeria Da Giovanni, aan de noordoostelijke rand van Wenen, zijn de majestueuze paleizen van de binnenstad ver weg. Dinsdagavond komt hier een groep lokale leden bijeen van de Vrijheidspartij van Oostenrijk (FPÖ), die op koers ligt om de verkiezingen aanstaande zondag te winnen. De voorman van de Weense FPÖ, Dominik Nepp, spreekt terwijl een dozijn toehoorders bier en pizza geserveerd krijgt.
Nepp spreekt over gezondheidszorg, woonruimte, en asielzoekers. ‘Ik kan het niet verkroppen’, zegt Nepp, ‘dat het land zijn eigen burgers, die hier al hun hele leven werken, in de steek laat. Dat mensen in deze stad moeten wonen in niet gerenoveerde (sociale huur)appartementen met schimmelvlekken. Terwijl mensen die naar ons land toekomen, hier nog nooit hebben gewerkt, nieuwe luxewoningen toegewezen krijgen.’
Over de auteur
Remco Andersen is correspondent Duitsland voor de Volkskrant. Hij woont in Berlijn. Eerder was hij correspondent in het Midden-Oosten.
Zijn toehoorders knikken, mannen en vrouwen van middelbare leeftijd aan een houten toog en tafels. Soms klappen ze. Nepp benoemt, net als landelijk FPÖ-leider Herbert Kickl, de dingen waar de Oostenrijkse parlementsverkiezingen deze zondag om draaien: migratie, migratie, migratie. En alle echte of vermeende problemen waar migratie toe leidt.
De FPÖ vertegenwoordigt de meest radicale respons daarop. Al in de jaren negentig, toen wijlen Jörg Haider faam maakte met een kruistocht tegen immigratie en het vergoelijken van nazimisdaden, was de FPÖ een voorloper in Europees radicaal-rechts populisme. Sindsdien verwierf de partij drie keer regeringsmacht, telkens dankzij de Oostenrijkse conservatieven, de ÖVP. Elke keer eindigde dit met een voortijdige kabinetsval, of een splitsing van de FPÖ zelf.
Inmiddels heeft de FPÖ zich ontwikkeld tot een deels extreemrechtse anti-systeempartij, vergelijkbaar met de Duitse AfD. Meerdere topfunctionarissen bleken in het verleden banden te hebben met bekende rechtsextremisten; de jeugdafdeling van FPÖ is nauw verweven met de extreemrechtse identitaire beweging.
De partij ageert tegen coronamaatregelen, ontkent klimaatverandering, is tegen Oekraïne-steun, ‘gender-waanideeën’, de macht van ‘Brussel’. Maar bovenal tegen immigratie. ‘Fort Oostenrijk, Fort der Vrijheid’, is de titel van het verkiezingsprogramma. Zo’n 27 procent van de Oostenrijkers wil op ze stemmen. De conservatieve partij ÖVP ligt er nipt achter, met 25 procent in de peilingen.
De bijeenkomst in Da Giovanni is niet bedoeld voor de pers, maar na enig overleg wil Wolfgang Irschik (65) de Volkskrant wel te woord staan. Irschik is parlementskandidaat voor de FPÖ in dit kiesdistrict, al 34 jaar partijlid en in het dagelijks leven bijna gepensioneerd politieofficier. Voor hem draaien deze verkiezingen om één ding: openbare veiligheid.
‘Wij hebben hier een 14-jarig meisje vastzitten omdat ze ‘ongelovigen’ wilde doden’, zegt Irschik op het terras van de pizzeria, terwijl partijgenoten een sigaret roken. Hij zet recente nieuwskoppen en criminaliteitsdata op een rijtje: ‘Er zit hier een 13-jarige verkrachter vast, in Duitsland een 12-jarige moordenaar. Meer dan de helft van de veroordeelde misdadigers, of verdachten in bewaring, heeft een buitenlandse nationaliteit. Ik zou willen weten hoeveel van de rest autochtoon is, en hoeveel immigrant. Wij Oostenrijkers zijn zo tolerant, dat we onszelf afschaffen. Immigratie moet stoppen.’
In de binnenstad van Wenen, al sinds de ‘rode’ jaren twintig van de vorige eeuw een machtscentrum van wat nu de Sociaal-Democratische Partij van Oostenrijk (SPÖ) heet, is nauwelijks iemand te vinden die zegt FPÖ te stemmen. Maar vraag in winkelgebied Mariahilfer Straße waar deze verkiezingen om draaien, en veruit het meest gehoorde antwoord luidt: migratie. Of integratie. Of asielpolitiek.
Irene Wolf (69), gepensioneerd, stemt op de conservatieve ÖVP: ‘Immigratie krijgt nu echt de overhand, op scholen spreken steeds minder kinderen Duits. De staat moet hogere eisen stellen aan immigranten, zeker ook vrouwen, zodat ze zelfstandig kunnen integreren.’ Meneer Weber (53), boekhouder, stemt op de kleine liberale partij Neos: ‘Ik wil deugdelijk fiscaal en economisch beleid. En mensen moeten beter integreren, mijn Servische buren spreken na dertig jaar hier nog steeds geen Duits.’
Stefan (36), medewerker van een kinderdagverblijf en daarom zonder achternaam in de krant, stemt op de sociaal-democratische SPÖ: ‘Ik wil dat er een vermogensbelasting komt, en ik vind het mooi als er eens wat anders regeert dan altijd de conservatieven. Maar ik vrees dat het conservatiever wordt.’ En dan toch ook: ‘Wat immigratie betreft stoort me dat trouwens niet, als dat betekent dat men gaat praten over hoe het beter te organiseren. In de linkse bubbel zeggen ze alleen: migratie is goed, punt. Dat werkt niet.’
Wolf, Weber en Stefan zeggen alle drie: de plannen van de FPÖ gaan me te ver. Meneer Weber ziet niets in een complete asielstop; sommige mensen hebben recht op bescherming en Oostenrijk heeft ook arbeidsmigranten nodig. Mevrouw Wolf vindt de FPÖ maar raar. Ze ontkennen klimaatverandering, verzetten zich tegen coronavaccinaties. Stefan vreest ‘veel ellende’ bij een FPÖ-winst.
Oostenrijk heeft een lange geschiedenis met radicaal- en extreemrechts, zei politiek commentator Hans Rauscher deze week tegen De Volkskrant. ‘Maar eerdere FPÖ-leiders, Jorg Haider, Heinz-Christian Strache, wilden eigenlijk niet regeren, vreesden de macht. Herbert Kickl is volledig gefocust op de macht, en hoopt de Oostenrijkse politiek blijvend te veranderen.’
‘Het voorbeeld voor Kickl is Hongarije onder Viktor Orbán. Een autoritaire democratie waar instituten als de rechterlijke macht en de media onschadelijk worden gemaakt, waar wel verkiezingen zijn maar dezelfde partij die steeds wint. Een regering met de FPÖ kan Oostenrijk stapje voor stapje van West-Europa heroriënteren naar Oost-Europa.’
Waarom dan toch ruim een kwart van het land op ze stemt? Lerares Marianne Hofbauer (54) moet er even over nadenken, terwijl ze met haar kinderen een ijsje eet tegenover de Levi Store. ‘Mensen zoeken makkelijke antwoorden’, zegt ze, ‘en die bieden rechtse partijen. De boel is er ook niet overzichtelijker op geworden, in de politiek. Vroeger hadden partijen een visie, over hoe de maatschappij eruit moet zien, waar ze heen willen, hoe we ons ontwikkelen.’
‘Nu rennen ze achter elkaar aan om te scoren in de volgende peiling. De ene keer moeten we de automobilisten wat beloven, dan weer de ouderen of juist de jongeren. Dat maakt het moeilijk om te zien waar een partij voor staat. Behalve bij de FPÖ. Die maakt heel duidelijk waar het voor staat.’ Ze lacht: ‘Schrijver Thomas Bernhard zou zeggen: ‘Oostenrijkers waren altijd nazi’s en zijn nog steeds nazi’s.’
Nou ja, zegt Hofbauer, wederom met een korte lach: ‘Hoop sterft als laatste. Misschien blazen ze het kabinet snel weer op.’
De uiterst rechtse FPÖ en de conservatieve ÖVP strijden om de winst. Ze regeerden eerder met elkaar. In de peilingen hebben ze samen nipt een meerderheid. Karl Nehammer, huidig bondskanselier en leider van de conservatieven, zegt dit keer dat zijn partij niet met de FPÖ samenwerkt zolang ‘rechtsextremist’ Kickl die leidt. Eerder hebben de conservatieven zulke beloften gebroken. Zeker als de conservatieven toch winnen, is de kans groot dat ze kiezen voor de FPÖ als makkelijk te controleren kleinere partner.
Het enige alternatief lijkt een moeizame driepartijencoalitie tussen de conservatieve ÖVP, de kleine liberale Neos, en de sociaal-democratische SPÖ. Die laatste regeerde in het verleden met de conservatieven. Maar de conservatieven zijn sterk naar rechts geschoven, en de sociaal-democraten juist naar links. Wellicht worden ze onder druk gezet door de Oostenrijkse president, Groenen-lid Alexander Van der Bellen, die de bondskanselier benoemt. Hij heeft aangekondigd de regeringsvorming onder FPÖ-leider Kickl te zullen stoppen of vertragen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant