Ahmed Aboutaleb (63) stopt na vijftien jaar als burgemeester van Rotterdam. In die periode stelde hij zich vaak daadkrachtig en verbindend op. Toch blijft hij als belijdend moslim nog altijd ‘een makkelijk doelwit’, concludeert hij.
Burgemeester Ahmed Aboutaleb doet met een vloeiende beweging zijn stropdas af. Op het terras van bakkerij Jordy’s in de Rotterdamse wijk Kralingen heeft hij net een slok genomen van zijn latte met extra koffie en twee zoetjes, als hij zich voorover buigt, de ellebogen op tafel.
Zijn ogen spuwen vuur.
Twee dagen eerder, nota bene tijdens Aboutalebs afscheidsfeest in cultuurtempel De Doelen, heeft een man met grote messen bij de Erasmusbrug twee mensen neergestoken, van wie er een is overleden. Volgens getuigen riep de dader ‘Allahoe akbar’ (God is groot).
‘Een afschuwelijke daad’, oordeelde Aboutaleb een dag later tegenover de pers. Maar hij riep ook op om terughoudend te zijn met speculaties over moslimterrorisme. ‘Of het hier gaat om terreur moet uit onderzoek blijken. Zelf zeg ik tientallen keren per dag Allahoe akbar.’
Over de auteurs
Abel Bormans is regioverslaggever van de Volkskrant in de provincie Zuid-Holland. Willem Feenstra is onderzoeksjournalist bij de Volkskrant.
Deze uitspraak, die hij later zal terugnemen omdat die ‘niet ter zake doende was’, deed hij gisteren. Nu, zaterdag 21 september, gaat het op het terras in Kralingen over een X-bericht van PVV-leider Geert Wilders, en ontbrandt het vuur in Aboutalebs ogen. ‘Er is iemand vermoord door een moslimterrorist’, schrijft Wilders. ‘En dan zegt Aboutaleb dit. Ongelooflijk wat een foute opmerking. Een burgemeester onwaardig.’
‘Ik heb geen enkele boodschap aan wat meneer Wilders over mij zegt’, reageert Aboutaleb afgemeten. Maar zijn lichaamstaal zegt iets anders. Na aandringen: ‘Wilders weet dondersgoed wat ik bedoel, namelijk dat Allahoe akbar geen bewijs is voor moslimterreur. Toch verdraait hij het, zodat het in zijn straatje past. Hij had ook zijn eigen premier kunnen aanvallen, die zei dat hij had begrepen dat het om een verwarde man ging. Maar natuurlijk richt hij zich tot mij.’
Aboutaleb mag dan succesvol zijn, zelfs in zijn nadagen als burgemeester is hij als belijdend moslim nog altijd ‘een makkelijk doelwit’, concludeert hij. Net als in 2007, toen binnen twee dagen na zijn aantreden als staatssecretaris een motie van wantrouwen werd ingediend vanwege zijn Marokkaanse paspoort. En net als in 2009, toen fractievoorzitter Ronald Sørensen van Leefbaar Rotterdam hem direct na zijn benoeming als burgemeester afserveerde als ‘een representant van een groep die in heel Nederland en Rotterdam problemen veroorzaakt’.
Uw moslimachtergrond is tijdens uw carrière altijd een rol blijven spelen. U bent het onderwerp ook nooit uit de weg gegaan, en heeft discussies over de moslimgemeenschap zelfs vaak aangejaagd. Waarom?
‘Omdat ik voelde dat het nodig was. De islamitische gemeenschap vond dat in het begin moeilijk. Maar ze snappen ook het verschil met bijvoorbeeld Wilders. Als ik deze mensen toespreek, weten ze dondersgoed: ik kauw ze wel, maar ik slik ze niet door. Ik heb geen intentie om de islam in een kwaad daglicht te stellen. Geen intentie om er een politiek verdienmodel van te maken. Wilders kauwt én slikt door.’
Op cruciale momenten zocht Aboutaleb de grenzen op. Bijna iedereen herinnert zich nog zijn reactie na de aanslag op het Franse satirische tijdschrift Charlie Hebdo door moslimterroristen. Vanuit zijn werkkamer sprak hij nog diezelfde avond live met Nieuwsuur.
‘Er zit hier een burgemeester van Rotterdam, maar er zit hier ook een woedende moslim’, zei hij toen. ‘Dit grijpt me heel diep, tot in mijn ziel.’ Moslims in Europa die ‘de vrijheid niet zien’, riep hij op om te vertrekken. ‘Als je het niet ziet zitten, omdat je humoristen niet ziet zitten die een krantje maken... Ja, mag ik het zo zeggen: rot toch op.’
Die laatste drie woorden resoneerden. Dat juist de eerste moslimburgemeester van een grote Europese stad woorden gaf aan wat door velen werd gevoeld, maakte hem voor even een wereldster. Hij werd geïnterviewd door CNN en later zelfs uitgenodigd door president Obama in het Witte Huis.
Voor veel Rotterdammers is uw rot-toch-opuitspraak de dierbaarste herinnering die ze aan u koesteren. Wat zegt dat u?
‘Volgens mij verwoordde ik op dat moment de woede die mensen zelf ook voelden in één zin. Het is belangrijk dat een bestuurder dat af en toe doet. Al moet je dat soort taal niet te vaak gebruiken, want dat is niet waardig voor een bestuurder. Het raakte een snaar en ik denk dat het helend heeft gewerkt in Nederland.’
U ziet uzelf als verbinder. Is het dan ook niet een beetje pijnlijk dat mensen juist dit moment noemen?
‘Juist een verbinder moet soms duidelijk maken waar hij staat.’
U riep de moslimgemeenschap meermaals op publiekelijk afstand te nemen van aanslagen. Dat werd u niet altijd in dank afgenomen. Veel moslims zeiden: waarom moet ik daar afstand van nemen, als ik er niks mee te maken heb?
‘Ze hebben gelijk als ze zeggen: ik heb er niks mee te maken. Maar het helpt wel om je uit te spreken. Het is tegengif. Mensen willen horen dat er steun is voor de pijn van anderen.
‘Ik snap ook dat mensen zeggen: ja, maar de christelijke gemeenschap doet dat toch ook niet als een man die regelmatig een kerk bezoekt een aanslag pleegt? Maar als kwetsbare minderheid heb je een iets andere houding in de samenleving. Zo simpel is het. Je hoeft niet onderdanig te zijn, maar je hebt wel de verantwoordelijkheid om mee te helpen de pijn te stillen.’
Ter voorbereiding op dit interview spraken we Mohamadi El Harchi, voorzitter van de Essalam-moskee in Rotterdam. Hoewel hij sommige uitspraken van u ‘lastig’ vindt, constateert hij ook dat juist die uitspraken, gedaan door u als belijdend moslim, hebben gezorgd voor een bredere acceptatie van de moslimgemeenschap in de stad.
‘Ik ben blij dat hij dat zegt. Ik heb geen vaste moskee en zwerf, omdat ik geen directe verbinding met een gemeenschap wil hebben, zodat ik daar ook niet op kan worden aangesproken. Maar ik word nog altijd overal hartelijk ontvangen.’
El Harchi noemt u zelfs een voorbeeld. Hij zegt: ‘Ik zou net als Aboutaleb het lef willen hebben om een uitspraak te doen, ook al weet je dat je mensen er boos mee maakt.’
‘Dat is inderdaad mijn stijl. Ik wil problemen graag benoemen, maar wel met de intentie dat het beter wordt. In het Arabisch is er het gezegde: je huid kan het beste gekrabd worden door je eigen nagel. Het is beter dat ik de islamitische gemeenschap streng toespreek, dan dat meneer Wilders dat doet.’
Ahmed Aboutaleb (63) groeit op als zoon van een imam in het dorpje Beni Sidel in het Marokkaanse Rifgebergte. Graag vertelt hij over vroeger, over hoe hij als oudste zoon met de ezel eropuit wordt gestuurd om water te halen voor het gezin. Er is geen elektriciteit, geen waterput – vrijwel niks.
’s Nachts, als Aboutaleb op de grond in slaap valt, droomt hij van een carrière als dichter. Op zijn 15de vertrekt hij samen met zijn moeder en zussen naar Den Haag. Zij sluiten zich aan bij hun vader, die jaren eerder al naar Nederland is geëmigreerd.
‘De eerste twee jaar waren een drama’, zegt Aboutaleb in 2022 tegen de Volkskrant. ‘Mijn vader bleek de taal nog niet machtig en hij kende Nederland helemaal niet. ’s Avonds lag ik me weleens huilend in bed af te vragen wat ik ging doen met mijn leven, wat er van me terecht zou komen.’
Wat zou u nu willen zeggen tegen die huilende jongen?
‘Je hebt geluk gehad. Ik heb waanzinnig veel lieve en goede mensen ontmoet, die mij hebben gewezen op een plek waar ik Nederlands kon leren en die me wegwijs hebben gemaakt in de wijk. Ik heb geen idee wat er zou zijn gebeurd als ik andere mensen had ontmoet, en op welke sporen zij mij zouden hebben gezet.’
Opmerkelijk antwoord voor iemand die altijd heeft uitgestraald dat iedereen zijn eigen succes kan creëren. U heeft in het verleden vaak gezegd dat er geen enkel excuus is voor bijvoorbeeld criminaliteit.
‘Armoede is geen reden voor criminaliteit. Ik weiger om mee te gaan in die sociologische verklaring. Maar als je in een volstrekt nieuwe cultuur komt en je spreekt de taal niet, en je hebt geen idee hoe het onderwijssysteem in elkaar zit, dan ben je volledig afhankelijk van de mensen om je heen.’
Aboutaleb gaat elektrotechniek studeren aan de lts in Den Haag. Daarnaast werkt hij als verslaggever en programmamaker voor onder meer Radio Veronica en RTL Nieuws. Als directeur van het instituut Forum, dat onderzoek doet naar multiculturele vraagstukken, krijgt hij voor het eerst enige nationale bekendheid.
In 2004 wordt hij, nadat hij een jaar eerder lid is geworden van de PvdA, wethouder in Amsterdam. Zijn definitieve doorbraak komt na de moord op opiniemaker en regisseur Theo van Gogh in datzelfde jaar. ‘Het was misschien wel de belangrijkste wending in mijn leven’, zegt hij daar in 2022 over. ‘Ineens stonden we voor de enorme taak om de stad rustig te houden, en op dat moment ontdekte ik dat er maar één persoon was die dat kon doen: ik.’
Gevreesd wordt voor etnische spanningen, maar overal in de stad duikt Aboutaleb op om met toespraken de gemoederen tot bedaren te brengen. Het maakt indruk dat de wethouder met een islamitische geloofsovertuiging in moskeeën extremistische moslims oproept om ‘hun koffers te pakken’ als de Nederlandse rechtsstaat hun niet aanstaat.
Na een korte periode als staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid in het kabinet-Balkenende IV wordt Aboutaleb in oktober 2008 door de gemeenteraad van Rotterdam voorgedragen als burgemeester. Veel inwoners zijn sceptisch over de Marokkaanse Amsterdammer die hun stad moet gaan leiden.
In zijn eerste jaren heeft hij het ook moeilijk. Met name de strandrellen bij het dancefestival Sunset Grooves in Hoek van Holland, waar één dode en meerdere gewonden vallen, worden hem door de Rotterdamse gemeenteraad aangerekend.
Maar in de jaren daarna wordt Aboutaleb al snel populair in de stad. Zelfs partijleider Sørensen van Leefbaar Rotterdam, die eerder niks van hem moest hebben, lijkt als een blad aan een boom omgeslagen. ‘Hij is het toonbeeld van geslaagde integratie’, zegt Sørensen aan het eind van Aboutalebs eerste termijn. ‘Hij durft rotjochies aan te spreken. De lijn van het college – het keihard aanpakken van verloedering en criminaliteit – past goed bij hem.’
Rotterdam komt daarnaast internationaal op de kaart te staan door het ene architectonische hoogstandje na de andere: het Centraal Station, de Markthal en wolkenkrabber De Rotterdam voorzien de stad van grandeur en nieuw elan. Hoewel de invloed van Aboutaleb daarop bescheiden is, blijkt hij wel de ideale ambassadeur van een stad die door The New York Times, Time Magazine, de BBC en Lonely Planet ineens wordt getipt als een plek om te bezoeken. Rotterdam belandt ineens op alle goede, in plaats van de verkeerde lijstjes.
Tijdens zijn hele burgemeesterschap valt op hoe de betrokken Aboutaleb tot in de haarvaten van de wijken komt. Hij is altijd in voor een praatje met buurtbewoners. Als zij vervolgens bij hem klagen dat de straatverlichting het niet doet of het vuilnis te weinig wordt opgehaald, merken zij dat de week daarna prompt ambtenaren opduiken om de problemen te verhelpen. In de kwetsbare wijk Carnisse houdt hij zelfs jarenlang elke vrijdag kantoor om de buurt veiliger, schoner en prettiger te maken.
Durven mensen u rechtstreeks te benaderen?
‘Ik heb overal mijn visitekaartjes met mijn e-mailadres daarop gedropt. Mijn medewerkers zeiden toentertijd: ‘Wat doe je nou, burgemeester? Je zal worden bedolven onder de e-mails.’ Maar dat is dus niet zo. Heel vaak gaat het om wezenlijke problemen, zoals slechte woonomstandigheden. Als een bestuurder ingrijpt, kunnen die problemen net even sneller worden opgelost.’
Hoeveel mails krijgt u per dag?
‘Zestig tot zeventig, en ik behandel ze allemaal zelf. Het erge is: vaak hebben die mensen ook nog eens een punt. Of valt hun situatie in een grijs gebied. Ik heb als beleid ingevoerd dat bij twijfel de burger altijd gelijk krijgt.’
In 2021 wordt Aboutaleb door de Londense denktank City Mayors Foundation samen met de burgemeester van het Franse stadje Grigny uitgeroepen tot beste burgemeester van de wereld. Volgens de organisatie heeft hij tijdens de coronapandemie ‘exceptioneel leiderschap getoond’. ‘Al vanaf het begin van de pandemie was hij zich bewust van de gevaren voor de kwetsbare delen van de samenleving.’
Veel lof ontvangt Aboutaleb nadat hij de relschoppers na de avondklokrellen op Rotterdam-Zuid in een video streng toespreekt. ‘Goed gevoel’, vraagt hij voor de kapotgeslagen winkels op de Beijerlandselaan, ‘dat je de stad naar de vernieling hebt geholpen?’ Ook de ouders spreekt hij rechtstreeks aan: ‘Ja, u bent er ook nog...’ Het filmpje wordt miljoenen keren bekeken.
Aan wie was die boodschap gericht? Aan de rellende jongeren en hun ouders, of aan burgers die zich zorgen maakten over de toegenomen maatschappelijke spanningen?
‘Nee, echt aan de jongeren en hun ouders. Eigenlijk hoorde je niet mij praten, maar mijn moeder. Zij sprak mij vroeger weleens zo toe. Als ik als kind in Marokko verkeerde dingen deed, bijvoorbeeld door de radio aan te laten staan als ik ging slapen, waardoor de batterijen de volgende dag leeg waren – en we waren al zo arm –, dan zei ze ’s morgens: ‘Je hebt het weer geflikt, hè. Vind je dit nou goed? Nu kan je de hele dag geen nieuws meer horen.’
‘Het is heel vernederend op die manier te worden toegesproken. Ik wilde die jongens raken. En ik wilde de ouders ook aanspreken op hun verantwoordelijkheid.’
Begin 2024 maakt Aboutaleb bekend te stoppen, nog voordat zijn ambtstermijn erop zit. ‘Elke tijd heeft nieuwe accenten nodig’, zegt hij. ‘En bij die accenten horen soms andere dragers.’
Bent u niet meer de juiste drager in deze tijd?
‘Die vraag ligt zo voor de hand. Maar hij is vals. Het is niet zo dat ik geen ideeën meer heb. Met het Nationaal Programma Rotterdam-Zuid, dat ik mede heb bedacht, zijn er nog uitdagingen genoeg. Ik geniet ook nog veel vertrouwen van de Rotterdammers. Maar het is soms gewoon goed om te zeggen: ik laat het nu aan iemand anders.’
Onlangs werd bekend dat u in 2021 bent behandeld voor kanker. Speelt uw gezondheid mee bij uw beslissing om voortijdig te stoppen?
‘Nee, want ik ben voor honderd procent genezen. Het is wel zo dat het voor mij en mijn familie zwaarder werd om 24 uur per dag beschikbaar te zijn. Soms zag ik mijn ouders wekenlang niet. Het is goed daar weer wat meer tijd voor te hebben.’
In de gemeenteraad klonken steeds meer kritische geluiden over u en ontstond enige Aboutaleb-moeheid. Met name jongere raadsleden beklaagden zich publiekelijk over uw lange monologen, stevige debatstijl en gebrek aan zelfkritiek.
‘Ik heb geen moment het gevoel gehad dat ik geen vertrouwen had in de raad. Totaal niet. Als burgemeester sta je er soms helemaal alleen voor. Voor sommige politici is het politiek interessant om de burgemeester op de korrel te nemen. Want als je je vuisten balt richting de burgemeester, ben je zichtbaar en kom je in de krant.
‘Een permanente botsing tussen mij en de verschillende raden is de wens om veel evenementen in de stad te houden. Maar ik heb ook te maken met explosies. En ik kan mijn politiemensen maar op één plek inzetten.’
Critici noemen als smet op zijn blazoen het woonbeleid in de Tweebosbuurt in de Afrikaanderwijk, waar vanaf 2021 ruim vijfhonderd sociale huurwoningen zijn gesloopt. De Verenigde Naties (VN) schreven een kritisch rapport waarin werd gesteld dat het ‘controversiële project’ mogelijk in strijd was met het mensenrecht op passende huisvesting. Over het hardhandige politieoptreden bij de Woonopstand die later plaatsvond, was Amnesty International eveneens kritisch.
U verwierp het VN-rapport en zei: ‘Ik ben géén burgemeester van een Rotterdam waar mensenrechten worden geschonden.’ Ook het Amnesty-rapport wuifde u weg.
‘De Hoge Raad heeft uiteindelijk geoordeeld dat de woningen mochten worden gesloopt. Maar daar berichten de kranten nooit over.’
Dat het juridisch door de beugel kon, betekent nog niet dat het ook moreel in de haak was. Zonder aankondiging kregen die mensen een brief op de mat van Vestia waarin stond dat ze hun huis uit moesten.
‘Ik heb een van de VN-rapporteurs hier uitgenodigd. Hij heeft geen enkel bewijs geleverd dat in Rotterdam mensenrechten werden geschonden. Zelfs als we verkeerd beleid zouden hebben gevoerd, is die conclusie outrageous.’ Hij wuift afwijzend met zijn handen. ‘Daar was ik echt boos over. Ik kom in Soweto in Zuid-Afrika en Mumbai in India, waar mensen in hutjes of op balkonnetjes slapen. Zijn uitspraak is op dat soort omstandigheden van toepassing.
‘Hier is sprake van een democratisch genomen besluit. Die mensen zijn vervolgens naar de rechter gestapt en uiteindelijk niet in het gelijk gesteld. Als je dan roept dat er mensenrechten worden geschonden, dan heb ik daar problemen mee.’
‘Het is altijd lastig voor een bestuurder om over persoonlijke fouten te beginnen’, zei u eens in een interview. ‘Daar kun je wel eerlijk over zijn, maar als je dat dan openlijk toegeeft, word je erop afgerekend.’ Het maakt u kwetsbaar?
‘Het wordt tegen je gebruikt.’
Is het niet ook belangrijk dat bestuurders verantwoordelijkheid nemen voor fouten?
‘Ik hoef niet van de daken te schreeuwen dat ik een besluit niet goed heb genomen, maar met mijn mensen spreek ik er wel degelijk over, zeker als een rechter je terugfluit.’
U heeft veel kritiek moeten overwinnen en bent nog altijd een makkelijk slachtoffer, zegt u. Bent u zich meer dan anderen bewust van uw kwetsbaarheid?
‘Ik ben me er bewust van, ja.’ Lachend: ‘Bart De Wever beschreef mij als een vette zalm die tegen de stroom in zwom.’
U doelt op uw afscheidssymposium, waarop hij als burgemeester van Antwerpen speechte. Hij zei, terwijl hij ook naar u wees: ‘Wij toppolitici zijn verliefd op onszelf.’ Heeft hij gelijk?
‘Dat is zijn waarneming. Maar ik zal niet ontkennen dat als je je vinger opsteekt en zegt dat je burgemeester van Rotterdam wilt worden, je jezelf wel de kwaliteiten toedicht om het goed te kunnen doen. Dan ga je ervan uit dat je over een zekere excellentie beschikt. Anders doe je dat niet.’
Het is ‘zeker niet zo’, zegt Aboutaleb, dat hij nu op zijn lauweren gaat rusten. Hij wil van nut zijn voor Nederland. Op de achtergrond is daar ook altijd de lokroep van zijn PvdA, die inmiddels nauw samenwerkt met GroenLinks.
Uit peilingen in het afgelopen decennium blijkt keer op keer dat Aboutaleb voor velen de gedroomde partijleider is. Op thema’s waar zijn partij nog weleens mee worstelt, zoals migratie en veiligheid, heeft hij juist uitgesproken ideeën, die de partij mogelijk aantrekkelijk maken voor een breder publiek.
Waarom werd Frans Timmermans en niet u partijleider bij de verkiezingen in 2023?
‘Ik vond Timmermans een uitstekende kandidaat met veel kwaliteiten. Ik heb hem gebeld om te zeggen dat ik hem zou steunen.’
Migratie en veiligheid speelden bij die verkiezingen een belangrijke rol. Was het niet logischer geweest u tot partijleider te maken?
‘Nou ja, binnen de Partij van de Arbeid, maar ook samen met GroenLinks, zijn er ook andere opvattingen over veiligheid. Ik heb me nogal vastgebeten in de internationale misdaadbestrijding de afgelopen jaren.’
Klopt het dat ze u te rechts vonden?
‘Ja, sommigen vinden mij op dat punt te rechts en dat is buitengewoon kortzichtig en dom. Streng zijn op veiligheid is rechts noch links. Het biedt de burgers in wijken bestaanszekerheid. Daar is helemaal niets rechts aan. Links heeft veiligheid niet goed begrepen.
‘Als ik met kwetsbare mensen in volkswijken aan het werk ben, is het eerste wat ze tegen mij zeggen: ‘Burgemeester, wij willen meer camera’s en meer blauw op straat.’ Bij links draait het veelal om preventie. Natuurlijk, dat moet je ook doen. Maar het is niet voldoende. Je moet ook echt repressie bedrijven om burgers tegen kwaadwillenden in de samenleving te beschermen.’
U bent ook strenger over migratie.
‘We hebben wel degelijk een probleem met migratie in Europa. De vraag is hoe we het moeten oplossen. Alleen maar het verhogen van de muren gaat ons niet helpen. We moeten in die muren ook deurtjes maken om migratie beter te kunnen reguleren.
‘Canada laat zien dat het veel beter kan. Je moet naar behoefte aan arbeidskrachten selecteren. Momenteel wordt het asielbeleid misbruikt door mensen die géén vluchteling zijn, maar wel gegronde economische motieven hebben om te emigreren. Ik geloof in circulaire migratie: dat je een deel van die mensen goed kunt gebruiken op de arbeidsmarkt, maar dat je ze niet permanent hierheen haalt.’
Ziet u het nog zitten om partijleider te worden?
‘Op dit moment, met de huidige schuivende panelen in Den Haag, prijs ik me gelukkig dat ik daar niet ben. Ik denk dat ik daar diep ongelukkig zou worden. Ook omdat ik een bruggenbouwer ben. Wie weet of ik in de toekomst nog eens mijn vinger opsteek. Ik ben pas 63.’
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant