Sinds haar rol als sekstherapeut in de serie Sex Education profileert Gillian Anderson zich meer en meer als een sekspositieve feminist. Met haar boek Want wil de actrice nu een lans breken voor de vrouwelijke seksuele verbeeldingskracht.
‘Ik ben een man met een ‘butler’ die op zoek gaat naar gewillige vrouwen die seks met me zullen hebben’, schrijft een getrouwde panseksuele vrouw. ‘Ze liggen met gespreide benen op een heel breed bed. (...) Ik geef mijn ogen de kost, hun natte kutten liggen tentoongespreid voor me. Mijn butler zegt hoeveel ik er mag vingeren, likken en neuken. Hij is vrijgeviger wanneer het mijn verjaardag is.’ Een paar hoofdstukken verder in Want fantaseert een Amerikaanse vrouw over vastgebonden worden op een tandartsstoel. ‘Ik weet niet wat het betekent en waarschijnlijk zou ik helemaal ontdaan zijn als mijn tandarts me zou proberen te neuken, maar doe ermee wat je wilt.’
Want, een gebundelde collectie vrouwelijke seksfantasieën, is samengesteld door de Amerikaans-Britse actrice Gillian Anderson (56). Die deed vorig jaar een oproep aan vrouwen om hun seksuele fantasieën met haar te delen. Haar uitgever begon de website ‘Dear Gillian’, waar brievenschrijvers hun erotische zielenroerselen anoniem konden insturen.
Duizenden vrouwen van over de hele wereld reageerden, Anderson selecteerde er 174, verdeelde ze in hoofdstukken en voorzag die van inleidingen. De brieven vormen samen een wellustige achtbaan, met soms scherpe bochten en dan weer zachte landingen. De fantasieën gaan alle kanten op: dan zijn ze teder en hartverscheurend (‘Wat ik wil? Aangeraakt worden. Ik ben 50 en niemand wil mij aanraken’) dan verlangt een brievenschrijver naar een rollenspel met een luipaard, of een trio met de broertjes Wemel uit de Harry Potter-reeks. Een vertaling kwam deze maand uit bij uitgeverij Luitingh-Sijthoff met de titel Want (verlangen).
De brievenschrijvers in Want hebben ongetwijfeld dr. Jean Milburn voor ogen gehad, de excentrieke sekstherapeut die Anderson met zo veel komisch talent speelde in de serie Sex Education (2019-2023). Dr. Milburn is oordeelloos, onbeschaamd, heeft vele bedpartners die vaak direct na het ontbijt moeten vertrekken, en ze is alleenstaande moeder van de puberende Otis. Die wordt soms gek van zijn directe therapeutenmoeder (‘Het is me opgevallen dat je net doet alsof je masturbeert, en ik vroeg me af of je erover wilt praten’), maar treedt al snel in haar voetsporen op zijn eigen middelbare school. Sex Education werd bejubeld, ook in de Volkskrant, en schreef bovendien geschiedenis als een van de eerste grote producties met een intimiteitscoördinator op de set.
Het was in de periode van Sex Education dat Anderson zich op haar Instagramaccount steeds meer begon te profileren als een sekspositieve feminist. Tijdens de Golden Globes-uitreiking dit jaar verscheen ze in een witte galajurk met daarop fijn geborduurde vulva’s. Ook lanceerde ze haar eigen drankje: G-spot. Met Want wil Anderson een lans breken voor de vrouwelijke seksuele verbeeldingskracht. Zelf heeft ze relaties gehad met zowel mannen als vrouwen. Een van de 174 fantasieën is de hare, al zal de lezer nooit weten welke.
Want borduurt voort op My Secret Garden, de roemruchte bestseller uit 1973 van de Amerikaanse journalist Nancy Friday. Die interviewde voor haar boek vrouwen over hun seksfantasieën en liet ze ook brieven schrijven. My Secret Garden sloeg in als een bom, al was er ook kritiek. Sommige feministen waren niet blij met de expliciete fantasieën, Friday zou ‘masturbatielectuur’ hebben gepubliceerd. Veelbesproken is de fantasie waarin een huisvrouw tijdens het bakken van een cake haar vagina insmeert met ‘Bovril’, een soort vleespasta, en zich laat schoonlikken door de hond van de buren. Ook het hoofdstuk ‘grote zwarte mannen’, vol raciale stereotyperingen, stuitte op weerstand. Het was volgens critici het bewijs dat Friday alleen had gesproken met vrouwen uit de witte middenklasse. Maar in een tijdperk waarin vrouwelijke fantasieën werden genegeerd en wetenschappelijk zelfs ontkend, werd My Secret Garden een baanbrekende klassieker.
Gillian Anderson en haar uitgever hebben voor Want meer hun best gedaan om vrouwen uit alle lagen van de bevolking op te nemen- onder elke brief staan gegevens over seksuele voorkeur, nationaliteit en inkomen. Er zijn ook trans- en non-binaire inzendingen. De extreemste fantasieën zijn geweerd.Toch is ook in Want ruimte voor buitenissige verlangens. Neem ‘hucows’- vrouwen die fantaseren dat ze worden ‘gemolken’, in Want zijn enkele van dit soort fantasieën opgenomen. Hucows, zo leert het internet, vormen een bloeiende subcultuur van zowel (gay)mannen als vrouwen, die zich verkleden als koeien, en verschillende kolfsystemen aanschaffen om hun fantasieën uit te leven.
Want blijft een opmerkelijke stap voor Anderson, die bekendstaat om rollen van sterke, onderkoelde vrouwen, zoals die van agent Dana Scully in de sciencefictionserie The X-files of die van premier Margaret Thatcher in The Crown. Dit jaar speelde Anderson met griezelige overtuiging de rol van BBC-journalist Emily Maitlis die prins Andrew in de problemen brengt in de Netflixfilm Scoop.
Anderson kreeg in haar carrière iets bijzonders voor elkaar: ze wist zichzelf na elf seizoenen van The X-Files los te weken van haar televisierol als de nerdy agent Scully (waarmee tot Andersons verbazing de status van sekssymbool kreeg, over Scully is nogal wat hitsige fan fiction is geschreven). Ze verhuisde naar Groot-Brittannië en vond zichzelf opnieuw uit als serieuze, Britse actrice. Volgens Anderson zelf krijgt ze al die serieuze rollen omdat ze een ‘intellectual resting face’ heeft. ‘Het lijkt altijd net alsof ik aan gewichtige zaken denk – Proust, of de wereldorde’, zei ze in een interview met The Guardian. ‘Terwijl ik in werkelijkheid gewoon nadenk over het avondeten.’
De mensen met wie Anderson werkt, roemen haar om de gave zich in te leven in de vrouwen die ze vertolkt. In een profiel in The New Yorker beschrijft tegenspeler Olivia Colman haar performance als Margaret Thatcher als ‘een beetje te goed’ en ‘freaky’.
Anderson praat in interviews zelden over haar privéleven, over haar partner, The Crown-regisseur Peter Morgan. Ze is terughoudend over haar drie kinderen uit vorige relaties: haar volwassen dochter Piper en haar tienerzoons Felix en Oscar. ‘Toen ik net begon met het filmen van Sex Education, maakte ik me zorgen over mijn zoons’, vertelt ze. ‘Ze gingen beiden net naar een nieuwe school en kwamen in de puberteit. Welke impact zou deze serie hebben op hun leven? We hebben het er met zijn drieën uitvoerig over gehad, waarbij ik heb uitgelegd hoe belangrijk ik het vond dat er een serie bestaat met positieve boodschappen die kijkers kunnen helpen om hun frustraties, angsten en schaamtegevoelens op seksgebied te overwinnen. Mijn jongens begrepen gelukkig hoe belangrijk Sex Education was voor het gezonde, maatschappelijke gesprek over seks.’
Het is een voor Londense begrippen snikhete nazomerdag en Anderson ontvangt journalisten in de bibliotheek van The Caledonian Club, een Schotse sociëteit met beroemde leden als Sean Connery en prins Philip. In de aankomsthal hangt een stemmig portret van de eerste officiële doedelzakspeler aan het Britse hof. Andersons pr-medewerker zweert dat deze upperclassomgeving niet de natuurlijke habitat is van de actrice, en dat Anderson ook niets met Schotland heeft, maar dat de BBC haar hier vanmorgen wilde filmen.
Anderson is hartelijk en zakelijk. Terwijl ze zich nestelt in een diepe fauteuil, complimenteert ze de interviewer met de grootste luchthaven van Nederland. ‘Schiphol is geweldig! Ik ben momenteel in Calgary aan het filmen voor de Netflix-westernserie The Abandons. Ik reis veel via Amsterdam naar Canada, of om mijn zoons en partner te zien in Europa. Het is zoveel mooier dan Heathrow.’
Anderson is klein van postuur, ze draagt teenslippers en een elegante zwarte zomerjurk, met een kwastje aan haar riem, dat tijdens het gesprek door haar handen glijdt. Haar accent balanceert wonderlijk schoon tussen Engels en Amerikaans. Anderson betovert met haar koele, enigmatische blik. Is het die zelfbenoemde intellectual resting face? Misschien zijn het al die eigengereide vrouwen die ze heeft gespeeld, die vandaag door haar heen schijnen, alsof ze met elk van deze rollen iets van hun levenskracht heeft geabsorbeerd.
Ook in dit gesprek – de interviewer krijgt stipt 30 minuten – laat Gillian Anderson niet het achterste van haar tong zien. Maar over haar project Want wil ze wel de diepte in. ‘Ik had nooit gedacht dat uit mijn rol als Jean Milburn een idee voor een boek zou komen, en dat ik na het draaien van het laatste seizoen van Sex Education überhaupt zou doorgaan op dit thema’, zegt ze. ‘Maar toen mijn literair agent met de suggestie kwam om in de geest van Friday een boek over seksuele fantasieën te publiceren, vond ik het meteen een fantastisch idee.’
Over Want: ik raakte nogal opgewonden tijdens het lezen. Hoe was dat voor jou, om door meer dan duizend inzendingen te gaan?
Glimlacht: ‘Het was een lang en intensief, soms verwarrend en verbazingwekkend, dan weer opwindend proces. Ik heb de hulp van een paar anderen nodig gehad om door die hele berg aan brieven heen te werken. Maar nu is de missie volbracht en denk ik dat het een heel belangrijk boek is geworden.’
Kijkers van Sex Education zullen jouw werdegang als sekspositieve feminist koppelen aan je rol als dr. Jean Milburn, maar ik begreep dat ook de rol van de losbandige rechercheur Stella Gibson in The Fall jou heeft gevormd?
‘Stella is mijn lievelingspersonage. Ze was zo anders dan alle andere vrouwen die ik heb gespeeld. Om Stella te spelen, moest ik stiletto’s dragen, zijden blouses en leren rokken. Ze is zelfverzekerd, en in contact met haar eigen seksualiteit, ze gaat zowel met mannen als met vrouwen naar bed, is fluïde in haar keuzen. Ze gaat schaamteloos voor wat ze wil en ze ontvlamde iets in mij, een kant die ik misschien altijd al in me had. Toen ik persinterviews voor die serie deed, viel het me op hoeveel vragen ik kreeg over het feit dat Stella zo veel seksueel initiatief nam, dat werd kennelijk nog steeds als erg belangrijk beschouwd. Ik besefte dat, hoewel we in de 21ste eeuw leven, er nog steeds allerlei zaken niet worden geaccepteerd van vrouwen. Stella markeerde in zekere zin het begin van de reis die heeft geleid tot Want.’
Toch lijkt er ook veel goed te gaan op emancipatiegebied. In diezelfde ‘21ste eeuw’ ben jij een belangrijke stem in een roerend maatschappelijk debat over vrouwelijk verlangen en lijk jij op 56-jarige leeftijd op het hoogtepunt van je carrière.
‘Ik heb als actrice ongelooflijk veel geluk gehad dat ik zulke interessante rollen mag spelen, maar seksisme en leeftijdsdiscriminatie vormen nog steeds een onderdeel van de industrie waarin ik werk. Toch denk ik dat dit boek uitkomt in een bijzondere tijd. #MeToo en #Time’s Up hebben veel ten goede veranderd in mijn sector. Er is beweging in de filmindustrie, vooral rondom vrouwelijke regisseurs die steeds vaker samenwerken met vrouwelijke scenarioschrijvers en cameramensen. En ook op het wereldtoneel is zo veel gaande!’
Licht op: ‘Ik ben erg blij met de kandidatuur van Kamala Harris. Toen ik naar de speeches luisterde op de Democratische Nationale Conventie hoorde ik ook andere vrouwen als Michelle Obama en Alexandria Ocasio-Cortez onverbloemd en zonder angst benoemen wat er moet veranderen. Enough of this bullshit, leken ze te zeggen. Wie weet komt er wel een revolutie in de westerse wereld, ik vind het allemaal spannend en hoopvol.’
Welke barrières wilde jij, ruim vijftig jaar na My Secret Garden, doorbreken?
‘Ik heb dat boek pas gelezen ter voorbereiding op mijn rol in Sex Education. Die brieven en interviews waren verbazingwekkend intiem en puur. Het voelde belangrijk om het gesprek dat Friday begon voort te zetten. Rond seksuele fantasieën hangt nog steeds een taboe en vrouwelijk verlangen wordt nog steeds onderbelicht. Met Want wilden we voorbijgaan aan de male gaze en laten zien op hoeveel verschillende manieren vrouwen plezier kunnen ervaren, in hun eigen hoofd. Dit boek gaat voor mij over empowerment. Ik denk dat hoe vaker vrouwen met elkaar delen waarover ze fantaseren, hoe meer ze in hun echte levens en aan hun echte bedpartners durven te vertellen wat ze willen.’
Praten vrouwen inmiddels makkelijker over hun fantasieën dan in 1973?
‘Wat mij verbaast is hoeveel vrouwen zich nog steeds schamen over hun fantasieën. Veel brievenschrijvers hadden hun fantasieën nog nooit met iemand gedeeld, ook niet met hun partners. Ik kan me voorstellen hoe sociale media een nieuwe generatie meisjes onzeker en verward maken, en hoe porno een negatieve impact kan hebben op het lichaamsbeeld van vrouwen. Ik had gehoopt dat we verder waren, dat vrouwen zich op grotere schaal seksueel hadden geëmancipeerd. Seksueel verlangen is nog steeds iets waarover moet worden gefluisterd. Daarom vind ik het zo belangrijk om me tegen dit onderwerp aan te blijven bemoeien.’
Door Want leerde ik over het bestaan van hucows. Heb jij nieuwe dingen opgestoken, toen je Want samenstelde?
‘Hucowing was ook helemaal nieuw voor mij! Ik was diep geïntrigeerd en geraakt door een van de ‘hucow’-verhaallijnen uit mijn boek, van een jonge moeder die fantaseert dat ze naar de supermarkt gaat en haar borsten op springen staan, vervolgens wordt ze door een behulpzame kassamedewerker ‘gemolken’ in het magazijn. Ik vond die fantasie vertederend en zo cool. Omdat zij een behoefte had, en hij haar helpt.
‘Ik heb me ook verbaasd over vrouwen die fantaseren over seks met een opgeblazen buik, of een volle blaas. Ik zou heel graag willen weten wie de brievenschrijvers zijn die fantasieën delen over een luier dragen. De antropoloog in mij zou zo graag begrijpen waar dit soort zeer specifieke verlangens vandaan komen.’
Nancy Fridays boek bevatte fantasieën over incest en dieren. Daarbij vergeleken zijn de fantasieën in Want minder controversieel. Heb je ze daar ook op uitgekozen?
‘Mijn bedoeling was om Fridays invloedrijke werk te transporteren naar deze tijd, om zo het gesprek over vrouwelijk verlangen voort te zetten. Maar wij wilden ook een boek maken dat in zo veel mogelijk boekenkasten terecht zou komen en mensen niet zou afschrikken. We wilden daarom geen fantasieën over seks met minderjarigen of bestialiteit opnemen.’
Waar trek je als samensteller de grens, als je een lans wilt breken voor alle soorten seksuele fantasieën, maar de verhaallijnen ook niet te veel moeten shockeren?
‘Die trokken we uiteindelijk bij fantasieën over criminele activiteiten. We wilden dat zo veel mogelijk lezers zich verbonden konden voelen met de ervaringen van de vrouwen die zo dapper waren om hun fantasieën in te sturen. Ik wilde vooral niet dat lezers bang zouden zijn om op een volgende bladzijde iets te lezen dat hun een onveilig gevoel zou geven. Dat was echt van onmiskenbaar belang.’
Verkrachtingsfantasieën zijn wel opgenomen in Want. Zoals een fantasie waarin een vrouw beschrijft dat ze ontvoerd wordt door een terroristische organisatie en seks heeft met haar kidnapper: ‘Ik kan niet stoppen met in zijn ogen kijken. Ik zie de macht en het donker, en word alleen maar meer opgewonden.’
‘Ik weet dat fantasieën over ontvoering en overmeestering controversieel zijn, maar het voelde oneerlijk om dit soort brieven uit Want te laten, omdat je daarmee een heel gangbare fantasie uitsluit. Er zijn zo veel vrouwen die fantaseren over verkrachting en overmeestering. Ik ben geen therapeut, ik kan niet inschatten wat het zegt over vrouwen, voor wie seksueel geweld soms een dagelijkse zorg is. Maar één ding weet ik wel: de meeste vrouwen die mij schreven willen niet dat hun fantasieën in het echte leven plaatsvinden. Lezers moeten goed beseffen dat de vrouwen die deze verhaallijnen verzinnen in hun fantasie feitelijk de macht hebben.’
Je bedoelt: zelfs de gewelddadigste fantasieën zijn de facto consensueel, omdat ze uit het brein van de vrouwen zelf zijn ontsproten?
‘Precies, de vrouw die fantaseert is de regisseur, zij beslist door wie en hoe ze aangeraakt wordt en wanneer het stopt. Sommige vrouwen hebben deze fantasieën nodig omdat ze een trauma moeten verwerken. En niet zelden gaan dit soort fantasieën ook over de macht die vrouwen willen voelen over hun sekspartner. Ze willen zich zo onweerstaanbaar voelen dat hun sekspartners elk gevoel voor belemmering of decorum verliezen, dat ze zich niet meer kunnen beheersen. Ongeacht de reden waarom vrouwen aangetrokken zijn tot dwingende scenario’s, wilde ik deze stemmen betrekken, omdat ik niet wil dat vrouwen zich schuldig voelen, of zich schamen omdat ze in het dagelijks leven overtuigde feministen zijn die elke vorm van seksueel grensoverschrijdend gedrag verwerpen.’
‘Alles draait om seks, behalve seks, dat draait om macht’, stelde de Ierse schrijver Oscar Wilde. Gaat dat ook op voor de fantasieën in Want?
‘O ja, macht is ontzettend belangrijk! In zo’n driekwart van de verhalen zat wel een machtsdynamiek, dat maakte het soms lastig om ze onder te verdelen in verschillende hoofdstukken. Wat ik het fascinerendst vind is hoe macht en onderwerping vaak twee zijden van dezelfde medaille zijn. Er waren verhalen bij van vrouwelijke CEO’s, die ook het huishouden en gezinsleven bestieren, maar die diep van binnen gewoon overmeesterd willen worden. Ze willen iemand die de controle overneemt. En dan zijn er veel vrouwen die in hun levens juist geen of weinig macht hebben, en zichzelf in hun fantasieën een dictatorrol aanmeten.’
Jij presenteert de fantasieën in Want als autonome verlangens. Maar hoe kun je weten welke fantasieën toebehoren aan de brievenschrijvers zelf, en welke beelden zijn ingegeven door de maatschappij waarin ze zijn opgegroeid?
‘Dat is een heel interessante vraag, waar vrouwen die mij schreven ook mee worstelen. Een van de brievenschrijvers maakte zich zorgen over de impact van de vrouwonvriendelijke porno-industrie op haar fantasieën. Wat zat al in haar brein, en wat zijn de pornobeelden die ze heeft gezien? Maar juist omdat vrouwen soms twijfelen aan de eigenheid van hun fantasieën, denk ik dat het zo belangrijk is om erover te praten. Ik denk dat hoe meer vrouwen onderling met elkaar delen, hoe meer de mannelijke blik kan worden bevraagd. Misschien dat vrouwen ook op andere ideeën komen door het lezen van elkaars fantasieën. Dat lezers bij sommige brieven uit Want denken: ‘Hé, wacht eens even, dit vind ik leuk! Dit is veel opwindender dan die dingen waar ik de afgelopen 25 jaar aan heb gedacht.’ Dat zou fantastisch zijn.’
In Want wijd je ook een hoofdstuk aan fantasieën die gaan over gezien worden en gewaardeerd om wie je bent, over lang en intens zoenen. Het verbaasde me dat sommige vrouwen echt klaarkomen op dit soort tedere verhaallijnen, maar vond ze ook aangrijpend.
‘Ik vond dat hoofdstuk ongelooflijk ontroerend. Er waren veel verdrietige brieven, veel eenzaamheid: vrouwen die gewoon aangeraakt willen worden, die vastzitten in een onbevredigend huwelijk en schrijven dat ze zonder hun fantasie niet zouden kunnen leven. In dit ‘zachtaardige’ hoofdstuk komt opvallend genoeg ook veel natuur voor, er zijn veel bossen en watertjes, diezelfde vrouwen die verlangen naar tederheid, zoeken vaak ook een verbinding met Moeder Natuur. Maar boven alles is er het verlangen om geliefd te worden, vastgehouden. Veel vrouwen fantaseren over een ideale, jongere versie van zichzelf, maar de vrouwen in dit hoofdstuk willen niet hoeven te presteren, of zich anders voordoen, ze willen worden bemind zoals ze zijn.’
Na My Secret Garden publiceerde Nancy Friday Mannen en liefde, een boek over mannenfantasieën. Is zo’n boek vandaag de dag ook nodig, denk je, en zou jij dat willen samenstellen?
‘Kijk, uiteindelijk ben ik een actrice, dat is wat ik doe. Maar ik erken dat ik momenteel ook een invloedrijke stem ben in het gesprek over seksualiteit. Ik heb het gevoel dat ik me dienstbaar moet opstellen, om dat gesprek een goede kant op te laten gaan. Ik ben persoonlijk niet bekend met de mannelijke ervaring, maar ik zou op zijn minst aanmoedigen dat zo’n boek er komt, ook voor mijn zonen.’
9 augustus 1968 Geboren in Chicago.
1968-1977 Het gezin vertrekt vijftien maanden naar Puerto Rico, en verhuist vervolgens naar Londen. Op 11-jarige leeftijd keert Anderson terug naar Amerika.
1986-1990 Bachelor aan de theateropleiding van DePaul University, Chicago.
1992 Verhuist naar Los Angeles, eerste filmrol in The Turning.
1993-2002 FBI-agent Dana Scully in de sciencefictionserie The X-Files.
2000 Speelt Lily Bart in het kostuumdrama The House of Mirth.
2002 Verhuist terug naar Londen en debuteert op West End in het toneelstuk What The Night Is For, speelt daarna in verschillende historische drama’s.
2006-2007 Speelt in twee Britse speelfilms: The Last King of Scotland en Straightheads.
2013-2015 Speelt rechercheur Stella Gibson in de gelauwerde Iers-Britse televisieserie The Fall, en psychiater Bedelia Du Maurier in de Amerikaanse serie Hannibal.
2014-2016 Publiceert twee boeken; de sciencefictionthriller A Vision of Fire (Met Jeff Rovin) en het zelfhulpboek WE: A Manifesto for Women Everywhere (met vriendin en journalist Jennifer Nadel).
2019-2023 Dr. Jean Milburn in Sex Education.
2020 Margaret Thatcher in het vierde seizoen van The Crown.
2024 Emily Maitlis in Scoop, publiceert Want en heeft opnamen van de Netflixserie The Abandons.
Gillian Anderson woont in Londen met haar twee tienerzoons.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant