Het gefictionaliseerde verhaal over de moord op Marianne Vaatstra houdt Nederland een spiegel voor en belicht de onbegrijpelijke misdaad van alle kanten.
De moord op de 16-jarige Marianne Vaatstra op 1 mei 1999 in het Friese Veenklooster heeft een impact op de Nederlandse samenleving gehad die valt te vergelijken met die van de Deventer moordzaak, de moord op de 60-jarige Jacqueline Wittenberg, in datzelfde jaar. De extreme media-aandacht en de vele, vrijwel onuitroeibare theorieën die een legioen van burgerspeurders er op na leek te houden, werden na de moorden het volgende drama waar familie en de ten onrechte beschuldigden mee te maken kregen.
In het geval van Marianne Vaatstra werd de moordenaar pas dertien jaar later aangehouden, na een uitgebreid dna-verwantschapsonderzoek. In beide gevallen leken de zaken ook van alles over het moderne Nederland te vertellen, zoals uitgebreid werd geanalyseerd in talloze verhalen, boeken, podcasts, films en series. Er was nog een ander aspect waarin de zaken steeds meer op elkaar zijn gaan lijken: de slachtoffers zelf, de vermoorde vrouwen, leken steeds verder naar de achtergrond te worden verdrongen.
Over de auteur
Mark Moorman schrijft voor de Volkskrant over series, films, fotografie en populaire cultuur.
In de serie Een van ons, naar een scenario van Willem Bosch en in de regie van Michiel van Erp, wordt de moord op Vaatstra gefictionaliseerd, met een slachtoffer dat Anneke Boorsma heet, uit het fictieve landelijke dorp Griesbeek. Het dossier-Vaatstra wordt een paar graden gedraaid, mogelijk vanuit juridisch perspectief, maar ook omdat de ambitie van Bosch en Van Erp, en producent Pieter Kuijpers, een andere is dan de zoveelste truecrimeserie maken.
Ook deze makers zien in het verhaal van de moord, en vooral de nasleep in het dorp, een casus om Nederland een spiegel voor te houden en om de impact van een dergelijke gruwelijke en grotendeels onbegrijpelijke daad in een kleine gemeenschap van alle kanten te belichten.
En zeker, in deze ambitie lijkt op voorhand een zekere dubbelheid te zitten, alsof het 16-jarige slachtoffer en haar familie er 25 jaar na dato nog maar eens een missie bij krijgen: om als voorbeeld te dienen voor een analyse van de steeds meer verscheurde Nederlandse samenleving.
Ophef in de media was op voorhand, zonder dat iemand nog maar wat had gezien, een gegeven. Vraag de familie of ze er wat voor voelen als de zaak voor de zoveelste maal in het volle licht komt te staan en het antwoord is duidelijk – en, laat dat duidelijk zijn, volkomen begrijpelijk. Of het ‘ophef’ is, is weer een ander verhaal.
Maar Een van ons, deze week voor vier Gouden Kalveren genomineerd, overtuigt in de vertelvorm, filmische kwaliteiten en acteerprestaties, met indrukwekkende uitschieters in Mara van Vlijmen en Abke Haring, als respectievelijk de moeder van het slachtoffer en de vrouw van de dader.
Kleine kanttekening: Een van ons zou de eerste dramaserie worden op Viaplay, een streamer die voornamelijk op Formule 1-rechten draaide. Maar Viaplay draaide zijn ambities terug, doekte zijn drama-afdeling op, en nu is de serie op het relatief nieuwe Canal Plus te zien. Geen idee hoeveel mensen dat in huis hebben, maar los daarvan: de serie zou een groot publiek verdienen.
Scenarioschrijver Bosch stuurt nadrukkelijk weg van de reconstructie van de jarenlang lopende zaak. Elke van de zes afleveringen krijgt het perspectief van een van de hoofdpersonen in het drama, terwijl ze in de andere verhaallijnen juist weer figuranten zijn. Tegelijk wordt er in elke verhaallijn heen en weer gesprongen in de tijd, van de nacht in kwestie tot aan de uiteindelijke arrestatie van de dader, een buurman, oftewel ‘een van ons’ (een uitstekende Aus Greidanus jr., in wat een hele lastige rol is). En dus niet een van de bewoners van het asielzoekerscentrum in het dorp, waar de verdenking al heel snel heen gaat.
Rode draad is de manier waarop er voortdurend verschillend gedacht wordt over de dorpelingen, de Griesbekers, versus de buitenwereld, met de discussie rond het azc als de vlam in de pan.
In de derde aflevering, die draait rond de figuur van de sociaaldemocratische burgemeester (Jack Wouterse), zien we hoe een dorpsbijeenkomst over het azc in de nasleep van de moord compleet uit de hand loopt. Een televisieploeg van het journaal, in wat misschien een iets te ruim gebaar is in deze serie, ziet in deze dorpsopstand de ondergang van de PvdA, die hier het contact met de burgers lijkt kwijt te raken. Op de achtergrond horen we Pim Fortuyn vanuit het verre Hilversum oreren.
Je ziet de kloof zich openen. Het Een van ons van de titel verandert voortdurend van gedaante, totdat het in de slotaflevering naar de dader wijst.
Los van de schuld van de moordenaar, onomstotelijk aangetoond in het uiteindelijke dna-onderzoek in het dorp, is Een van ons een overtuigend portret van de vele gedaanten die schuld in de dorpsgemeenschap heeft aangenomen. Van het vriendje (Gijs Blom) dat Anneke ’s nachts alleen naar huis liet fietsen tot aan de dochter van de dader (Eefje Paddenburg), die uiteindelijk moet toegeven dat ze haar vader altijd al heeft verdacht. ‘Wat zegt dat over mij?’, zegt ze. Iets wat elk personage zich aan het indrukwekkende slot van de serie kan afvragen.
Op zoek naar meer bingemateriaal?
Op volkskrant.nl/series vind je al onze serie-recensies, handig doorzoekbaar op genre, aanbieder en aantal sterren.
Volg alles over series van de Volkskrant nu ook op Whatsapp. Klik hier om je aan te melden.
★★★★☆
Drama
Zesdelig drama naar een scenario van Willem Bosch, regie Michiel van Erp
Met Richelle Plantinga, Eefje Paddenburg, Hans Kesting, Mara van Vlijmen
Te zien op Canal Plus
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant