Ambtenaren hebben bar weinig vertrouwen in het kabinet-Schoof. Dat wisten we natuurlijk, maar het is nu ook bevestigd door een degelijk onderzoek van I&O Research. Rijksambtenaren voorzien ‘onuitvoerbare besluiten’ en ‘slecht onderbouwde plannen’; gemeenteambtenaren verwachten op hun beurt geconfronteerd te worden met de ‘onmogelijke taak om onrealistisch rijksbeleid te implementeren’. Tussen droom en daad staan wetten in de weg en praktische bezwaren, om Elsschot maar weer eens te citeren.
Drie op de tien ambtenaren verwachten te maken te krijgen met morele dilemma’s. In juni werd koning Willem-Alexander al eens gevraagd hoe hij daarover dacht. ‘Het feit dat een ambtenaar loyaal is aan wie dan ook de politieke baas is, is een fantastisch systeem dat ik ook zeer steun’, zei hij toen. ‘Maar het staat iedereen vrij om, als dat niet met zijn of haar geweten overeenkomt, een andere baan te zoeken.’
De meeste ambtenaren denken daar gelukkig net even anders over. Ze dienen in de eerste plaats de grondwet, het algemeen belang en de burger. Ambtenaren zijn sowieso eerder types van de lange adem; ze werken voor deze minister, maar net zo goed voor de vorige en de volgende. Aan opstappen, zoals de koning zo elegant suggereert, denkt dan ook bijna niemand.
Een onvoorspelbaar en onervaren kabinet dat vooral roept wat de achterban wil horen en een ambtenarenapparaat dat zich grote zorgen maakt; het is haast onontkoombaar om niet soms even aan de Verenigde Staten onder Trump te denken. In 2018 verscheen een ingezonden stuk in The New York Times van een toen nog anonieme hoge ambtenaar in het Witte Huis. Hij probeerde de Amerikanen gerust te stellen: waar nodig en waar mogelijk saboteren ambtenaren het beleid van hun wispelturige president.
In het boek Angst van Bob Woodward staat een vermakelijk voorbeeld van zo’n sabotage-actie. In een opwelling had Donald Trump bedacht dat hij een belangrijk handelsverdrag met Zuid-Korea wilde opzeggen. Hij was gefrustreerd over een handelstekort en over de jaarlijkse 3,5 miljard dollar die werden besteed om Amerikaanse troepen in Zuid-Korea te stationeren. Dat die troepen er toch vooral zaten voor de veiligheid van de Amerikanen, als buffer tussen kernmacht Noord-Korea en de Verenigde Staten, begreep hij niet. Trump eiste een brief waarmee hij het verdrag nog diezelfde dag kon opzeggen. Die brief werd opgesteld en kwam ook op zijn bureau terecht, maar een adviseur griste het document van tafel en stopte het in de map ‘bewaren’. Trump is de hele kwestie daarna simpelweg vergeten.
Het verzet in Nederland is misschien niet zo hondsbrutaal als in dit Amerikaanse voorbeeld, maar het bestaat wel degelijk. Ik sprak laatst een ambtenaar die onder een minister werkt die, hoe zal ik het zeggen, het boerenbelang hoog in het vaandel heeft. Hij legde uit hoe subtiel het verzet soms is. ‘Stel: de minister heeft ooit geroepen geen fiets te willen, maar er is wel echt een fiets nodig. Dan leggen we gewoon twee plannen voor: in het ene plan stellen we de aanschaf van een blauwe fiets voor, in het andere plan kopen we een rode fiets. Meestal kunnen we dan alsnog gewoon een fiets kopen. Desnoods een groene.’ Je lost je eigen morele dilemma op door er een vals dilemma voor de minister van te maken.
In kringen die dit kabinet een warm hart toe dragen, is nogal wat chagrijn om kritische ambtenaren. Ze moeten niet dwarsliggen, maar gewoon uitvoeren wat ze wordt opgedragen. Maar dat politici democratisch gekozen zijn, wil niet meteen zeggen dat ze weten hoe ze het algemeen belang moeten dienen. Het zijn veelal amateurs die een beetje geholpen moeten worden, die snel vervangen zullen worden door nieuwe amateurs. Gelukkig zijn er genoeg ambtenaren die dat beseffen.
Over de auteur
Thomas Hogeling is schrijver en deze zomer columnist voor de Volkskrant. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant