Zondag kiest Oostenrijk een nieuwe regering. Voor het eerst ligt de uiterst rechtse FPÖ voorop, met een campagne tegen alles, van immigratie tot Oekraïne-steun en de EU. ‘Het model voor deze partij is Hongarije’, ziet politiek commentator Hans Rauscher.
Terwijl in veel Europese landen een cordon sanitaire geldt rondom radicaal-rechts, staat de uiterst rechtse Vrijheidspartij van Oostenrijk (FPÖ) wellicht op het punt om voor de vierde keer deze eeuw in de regering zitting te nemen.
De FPÖ vergaarde bekendheid onder wijlen Jorg Haider, die al in de jaren negentig naam maakte met verzet tegen immigratie en het vergoelijken van nazimisdaden. In 2017 werd partijleider Heinz-Christian Strache afgezet na ‘Ibiza-gate’, het gevolg van een video waarin hij de corrupte voorstellen van een vermeende Russische geldschieter omarmt. Inmiddels voert de FPÖ campagne tegen ‘het systeem’, dat alles omvat van genderrechten tot ‘Brussel’. En daarmee ligt de partij op koers om komende zondag de Oostenrijkse verkiezingen te winnen.
Oostenrijk schuift sneller naar rechts dan de rest van Europa, zegt Hans Rauscher (79), auteur en jarenlang politiek commentator voor de krant Der Standard. Daaruit zijn lessen te trekken.
Waar op het Europese spectrum van radicaal- tot extreemrechts staat de FPÖ in 2024?
‘De FPÖ is bijna identiek aan de (deels extreemrechtse) Alternative für Deutschland, maar veel ouder. De FPÖ werd in 1956 opgericht door een voormalige SS-Brigadeführer, en nog altijd is er een nationaalsocialistische kern diep in de FPÖ. Maar de overheersende politieke stroming is modern rechts populisme. De partij is tegen migratie, tegen de EU, tegen hulp voor Oekraïne, tegen coronamaatregelen en ontkent klimaatverandering. Interessant genoeg heeft partijleider Herbert Kickl wel bewondering voor Poetin en diens systeem.
‘Wat de partij wil, is een autoritaire democratie naar het voorbeeld van Viktor Orbán in Hongarije, waar democratische instituten zoals de rechtbanken en de media gestaag buitenspel worden gezet, waar wel verkiezingen zijn maar dezelfde partij telkens wint.’
Over de auteur
Remco Andersen is correspondent Duitsland voor de Volkskrant. Hij woont in Berlijn. Eerder was hij correspondent in het Midden-Oosten.
De Oostenrijkse verkiezingen lijken een tweestrijd te worden tussen de FPÖ en de conservatieve Oostenrijkse Volkspartij (ÖVP), van de huidige regeringsleider, met respectievelijk 27 en 25 procent in de peilingen. Kickl wil ‘Volkskanselier’ worden, regeringsleider. Hoe groot is die kans?
‘Oostenrijkse partijen handhaven een cordon sanitaire rond de FPÖ, behalve de ÖVP. Die regeerde sinds 2000 drie keer met de FPÖ als partner. Herbert Kickl is een rechtsextremist, zei ÖVP-leider en bondskanselier Karl Nehammer en zolang Kickl die partij leidt, werkt de ÖVP niet met de FPÖ samen. Maar ik denk dat als de ÖVP wint, ze pijlsnel weer naar de FPÖ teruggaat. De programma’s van beide partijen lijken op elkaar. Ze willen een complete stop op illegale migratie, zijn tegen erf- en vermogensbelasting, willen uitkeringen voor asielzoekers beperken.
‘Als de FPÖ wint, denk ik niet dat de ÖVP graag junior regeringspartner wordt. De president (Alexander Van der Bellen van De Groenen, red.), die in Oostenrijk de bondskanselier benoemt, heeft aangegeven een regeringsvorming onder Kickl te zullen stoppen of vertragen. Maar zonder de FPÖ moet de conservatieve ÖVP formeren met de sociaaldemocraten. Dat is een historische partner, maar de laatste jaren sterk naar links opgeschoven. Dat wordt moeilijk.
‘Ik denk dat er wel een redelijke kans is op een centrum-links kabinet bij een winst van FPÖ. Maar ook ‘Volkskanselier Kickl’ is niet helemaal uitgesloten.’
Een geluid dat vaak klinkt rond opkomend radicaal-rechts is: laat ze maar regeren, dan moeten ze compromissen sluiten en worden ze vanzelf milder. Wat leert de Oostenrijkse ervaring met de FPÖ?
‘Tot nu toe is de les dat ze grote fouten maken zodra ze in de regering komen. Ze missen de mensen en intellectuele capaciteiten om te besturen (elke regering met de FPÖ eindigde in het uiteenvallen van het kabinet of in een splitsing van de partij zelf, red.). Maar eerdere FPÖ-leiders Haider en Strache waren bang voor de macht, ze wilden eigenlijk niet regeren. Herbert Kickl is volledig gefocust op de macht. Hij is goed voorbereid. Voor het eerst ligt zijn partij voorop in de peilingen. En hij wil het politieke landschap in Oostenrijk blijvend veranderen.’
De FPÖ zei eerder dit jaar: Oostenrijk wordt omringd door Europese landen dus elke asielzoeker die zich aan onze grenzen meldt, komt per definitie uit een veilig land en heeft geen recht op bescherming in Oostenrijk. De Duitse conservatieve CDU, een middenpartij, neemt dat nu over. Zien we in Europa het midden naar rechts verschuiven?
‘Dat is hier al veel eerder gebeurd. De ÖVP bestaat oorspronkelijk uit de Oostenrijkse christendemocraten, maar is de afgelopen jaren sterk op migratie gefocust. Deels is dat begrijpelijk: de maatschappij is veranderd. Hier in Oostenrijk hadden we een behoorlijk ellendige eerste helft van de 20ste eeuw, toen waren we een halve eeuw welvarend, en nu hebben veel mensen het gevoel: de buitenlanders komen onze pensioenen en sociale zekerheden afbreken. Migratie is de alfa en omega van de verschuiving naar rechts. De tweede factor is corona. Iedereen heeft onderschat wat voor radicaliserend effect dat zou hebben. Een aanzienlijk deel van de bevolking is woedend geworden op de gevestigde orde.’
Wat zou een nieuwe regering van ÖVP en FPÖ betekenen voor de rest van Europa?
‘Dat Oostenrijk optreedt als een interne oppositie tegen de EU, of het nu onder de FPÖ is of toch onder leiding van de ÖVP met de FPÖ als sterke partner. Het zou een regering zijn die dwarsligt bij sancties tegen Rusland, bij asielbeleid. Oostenrijk is maar een klein land, maar het ligt wel op een strategische plek. Het heeft altijd goede zaken met Rusland gedaan, maar hoorde bij het Westen. Dat kan in heel kleine stapjes gaan veranderen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant