Minister Marjolein Faber bezocht dinsdag haar ambtsgenoot in Denemarken om te leren van het strenge Deense asielsysteem. De les: enkel een EU-uitzonderingspositie is niet voldoende, je moet potentiële asielzoekers ook afschrikken met de boodschap dat ze vooral niet moeten komen.
Hoe werkt een opt-out?
Nadat de Denen in 1992 in een referendum tegen het Verdrag van Maastricht hadden gestemd, kregen ze vier zogeheten opt-outs: EU-dossiers waaraan ze niet hoefden mee te doen. Asielbeleid was er een van. In de praktijk betekent dit dat Denemarken Europese asielafspraken kan negeren. Maar het is niet zo dat de Denen vluchtelingen mogen weigeren. Het land heeft het Vluchtelingenverdrag ondertekend (ooit zelfs als eerste) en respecteert ook het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.
Wat doet Denemarken anders?
Lang volgde Denemarken min of meer hetzelfde asielbeleid als in de omringende landen. Na de vluchtelingencrisis in 2015 werden de regels rigoureus aangescherpt. Het doel was de instroom in te dammen door op alle fronten het juridisch minimale te doen. Door de opt-out kon Kopenhagen hierin verder gaan dan andere landen. Zo kunnen de meeste vluchtelingen in Denemarken pas na twee jaar een aanvraag indienen voor gezinshereniging. In Nederland kan dat als een asielzoeker beschikt over een verblijfsvergunning.
Daarnaast krijgen vluchtelingen die bescherming nodig hebben wegens een conflict (bijvoorbeeld Syriërs op de vlucht voor geweld) een verblijfsvergunning voor slechts een jaar (in Nederland is het standaard vijf). Als de omstandigheden in het thuisland ook maar een beetje verbeteren, is het einde vergunning. Daarmee wijkt Denemarken af van het Europese asielrecht, dat in navolging van het Vluchtelingenverdrag spreekt van ‘duurzame verbeteringen’.
Over de auteur
Jeroen Visser is correspondent Scandinavië en Finland voor de Volkskrant. Hij woont in Stockholm. Hiervoor was hij correspondent Zuidoost-Azië.
In Nederland mogen vluchtelingen die niet terug kunnen een speciale verblijfsvergunning aanvragen: een buitenschuldvergunning. De Denen hebben zoiets niet. Het gevolg is dat afgewezenen soms jarenlang in een sober terugreiscentrum zitten. Daar moeten ze elke dag inchecken, om te voorkomen dat ze uit beeld raken.
Naast de strenge regels hebben de Denen ook een communicatiestrategie opgetuigd, waarvan de boodschap luidt: kom vooral niet hierheen. Zo sneed (anti-)immigratieminister Inger Støjberg in 2015 lachend een taart aan nadat ze haar vijftigste wetsaanscherping had gerealiseerd. Daarnaast liet ze advertenties plaatsen in kranten in het Midden-Oosten om potentiële asielzoekers af te schrikken.
Ook de beruchte ‘juwelenwet’, die de Deense autoriteiten het recht geeft migranten bij aankomst geld en juwelen af te nemen, past in dit straatje. De Deense premier Mette Frederiksen, een sociaal-democraat, zei ooit dat het einddoel nul asielzoekers is.
Wat is het effect?
Zeker is dat de strategie heeft geleid tot minder asielaanvragen. In 2023 vroegen 2.122 vluchtelingen asiel aan in Denemarken, tegenover 38 duizend in Nederland. Je kunt veilig stellen dat asielzoekers het Scandinavische land mijden – en dat is precies de bedoeling.
Experts zijn kritisch op de Deense methode, omdat die ertoe leidt dat asielzoekers elders aankloppen. Illustratief is dat een groot deel van de uitgewezen Syriërs vertrok naar andere EU-landen. Volgens Europese afspraken moeten die landen hen weer terugsturen naar Denemarken, maar het komt voor dat rechters daarvoor gaan liggen om deportatie daarvandaan naar Syrië te verhinderen – al deporteert Denemarken nog geen Syriërs, omdat er geen formele banden zijn met het land.
De Deense Vluchtelingenraad is ook kritisch op het beleid omdat het integratie van nieuwkomers zou belemmeren. Vluchtelingen zitten lang in onzekerheid of ze mogen blijven en de horden voor een permanente verblijfsvergunning zijn hoog. Zo mogen statushouders pas na acht jaar een aanvraag indienen en moeten ze minimaal drieënhalf jaar fulltime hebben gewerkt.
Hoe verdedigt Denemarken dit?
De Deense regering zegt dat een nieuw Europees asielbeleid nodig is, waarbij het continent controle heeft over wie er binnenkomt. ‘Eindelijk verandert de toon over het asielbeleid’, zei premier Frederiksen vorige week tegen Bloomberg.
Onder de Deense politieke partijen is sinds 2015 brede consensus over de noodzaak van een streng asielbeleid. Onder leiding van Frederiksen pleitte Denemarken de afgelopen jaren voor het opvangen van asielzoekers buiten de EU, bijvoorbeeld in Rwanda. Dit moet op termijn voorkomen dat grote groepen asielzoekers via gevaarlijke overtochten en met hulp van smokkelaars Europa binnenkomen. ‘We willen best immigranten opnemen, maar dan vooral vluchtelingen die dat het meest nodig hebben, in plaats van diegenen die de smokkelaars kunnen betalen’, zei de sociaal-democratische parlementariër Kasper Sand Kjær in 2023 tegen de Volkskrant.
Experts zien hobbels op de weg. Zo zullen ook met opvangcentra buiten de EU vluchtelingen blijven komen. Ook die mensen zullen volgens internationale verdragen recht hebben op bescherming. En waar moeten die dan naartoe, als steeds meer landen drempels opwerpen?
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant