Polen wil een leger van 300 duizend manschappen op de been brengen. Een ‘vakantie met het leger’ moet jonge Polen naar de strijdkrachten lokken. ‘Ik wil mijn kinderen kunnen beschermen.’
Terwijl een helikopter laag overvliegt, stappen de Poolse rekruten behoedzaam in twee rijen over de weg. De sergeant, een bebaarde man met een rode baret en tatoeages op zijn onderarmen, geeft aanwijzingen. ‘Goed achterom blijven kijken.’ Dan klinken er knallen uit het struikgewas. Een hinderlaag. De rekruten laten zich vallen en trekken zich een voor een terug. Sommigen zigzaggen, anderen laten dit in alle haast na. Hun zware bepakking klotst heen en weer terwijl ze over de weg rennen. Binnen tien minuten is de oefening voorbij.
Over de auteur
Arnout le Clercq is correspondent Centraal- en Oost-Europa voor de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
‘Adequaat uitgevoerd’, luidt het oordeel van de sergeant, die luistert naar de militaire bijnaam Jason. Verbeterpunten zijn er zeker. ‘Maar voor een eerste keer is dit oké.’ Het groepje rekruten, groener dan hun uniformen, zit in de derde week van hun 27-daagse basistraining. De trainingen worden het hele jaar door gegeven. Maar deze zomer hees het Poolse leger ze in een speciaal pr-jasje: een ‘vakantie met het leger’ moet jonge Polen enthousiasmeren voor een militaire loopbaan.
Sinds de grootschalige invasie van Oekraïne door Rusland is defensie in Europa terug van weggeweest. Maar nergens is dat zo sterk als in Polen, het grootste land op de oostflank van de Navo. Het land grenst aan Oekraïne, Belarus en de Russische exclave Kaliningrad; een even strategisch belangrijke als kwetsbare locatie. Polen wil het sterkste leger van de EU op de been brengen om zichzelf te kunnen verdedigen – en Rusland af te schrikken.
De militaire ambities zijn immens. Het regent aankondigingen over de aanschaf van nieuwe helikopters, jachtvliegtuigen, houwitsers, tanks en mortieren. Maar net als in Nederland, dat nu opnieuw investeert in defensie, werpen de Poolse plannen de vraag op wie al dat materieel gaat bemensen. Komende jaren wil het Poolse leger daarom driehonderdduizend mensen onder de wapenen brengen, onder meer om het aantal grondtroepen te vergroten. Dat zijn honderdduizend soldaten meer dan nu (zie kader).
Maar Polen vergrijst, waardoor het leger in een krimpende vijver van jonge kandidaten vist, op een competitieve arbeidsmarkt bovendien. En terwijl het leger nieuwe troepen zoekt, trekken militairen hun uniform juist uit. Sinds 2022 gingen 34 duizend mensen uit dienst, onder wie ruim 18 duizend beroepsmilitairen. Bijna 40 procent vertrok voordat ze hun pensioen haalden. Poolse media beschrijven klachten over de werkcultuur, de belabberde staat van het materieel en het betrekkelijk lage loon als belangrijkste redenen.
Intussen zijn de salarissen verhoogd om het leger aantrekkelijk te maken. En het rekruteren gaat door, zoals op deze druilerige septemberochtend. Bijna tachtig vrijwilligers, waarvan een kwart vrouwen, staan in het gelid naast het weidse oefenterrein van de 25ste Luchtmobiele Brigade, gelegerd in het provinciestadje Tomaszów Mazowiecki. Ze zijn de tweede lichting die hier deze zomer oefent met camouflage, patrouilles, loopgraven bouwen en andere basisvaardigheden. Een rij rekruten laadt hun geweer door en legt aan. Met losse flodders – het blijft een oefening.
De 23-jarige Kacper Radkiewicz speelt al langer met de gedachte om bij het leger te gaan, dit is zijn eerste kennismaking met de praktijk. Nu werkt hij nog in zijn familiebedrijf, dat orthopedische producten maakt. Hij is hier ‘om zichzelf op de proef te stellen’. Dat is gelukt. ‘De discipline vind ik het meest uitdagend. Tegelijkertijd leer je handige dingen, zoals survival, die ook in het dagelijks leven van pas komen, mocht je geen soldaat willen worden.’
Polen schortte vanaf 2010 de dienstplicht op. Om jongeren als Radkiewicz te bereiken, voert het leger een assertieve pr-campagne, onder meer via sociale media en billboards. Korte basistrainingen zoals de ‘vakantie met het leger’ zijn gericht op Polen tussen de 18 en de 35 jaar. Wie de 27 dagen volmaakt en daarna een officiële eed aflegt, krijgt 6.000 złoty oftewel 1.400 euro, het maandsalaris van een beginnende soldaat (het gemiddelde maandloon in Polen is 1880 euro). Wie de smaak te pakken heeft, kan de training met elf maanden verlengen tot een vrijwillig dienstjaar.
De 27-daagse trainingen trekken bekijks. Elfduizend mensen meldden zich deze zomer aan voor een ‘vakantie met het leger’. Gedurende heel 2024 schreven 25 duizend mensen zich in voor de training van een maand. Daarvan kozen zevenduizend er vervolgens voor om een heel jaar in dienst te gaan, meldt het rekruteringsbureau desgevraagd. Radkiewicz ontbreekt het niet aan motivatie. ‘Ik ben een patriot. Ik wil voor mijn vaderland vechten.’ Dat vechten mogelijk ook sterven betekent, daarvan is hij zich bewust. ‘Als je dient, moet je dat altijd in je achterhoofd houden.’
‘Oorlog is niet langer een concept uit het verleden’, vatte premier Donald Tusk eerder dit jaar het huidige Poolse sentiment samen. ‘We leven in vooroorlogse tijden.’ De zoektocht naar nieuwe rekruten is deel van de ongekende defensie-investeringen die Polen sinds de invasie van Oekraïne doet. De vorige regering van de rechts-nationalistische partij PiS nam een speciale wet aan om het leger uit te breiden en krikte het defensiebudget op tot 4 procent van het bruto binnenlands product. Onder de nieuwe liberale regering van Tusk verandert veel, maar het defensiebeleid is consistent. In 2025 wil ze 43,4 miljard euro in het leger investeren.
De stemming is dan ook opperbest op de jaarlijkse defensiebeurs in het Poolse stadje Kielce. Het meerdaagse evenement is een hoogmis van de defensie-industrie. De hallen barsten uit hun voegen van zakenlui, militairen, wapenliefhebbers en generaals uit verre landen die gebukt gaan onder het gewicht van hun medailles. Bezoekers testen enthousiast wapens in computersimulaties. De speelsheid verhult dat dit producten zijn om andere mensen te doden. Het is de grootste editie van de beurs in de drie decennia dat ze wordt gehouden.
Het is bijzonder druk bij Łucznik, een Poolse vuurwapenfabrikant. De industrie zit in de lift, zegt medewerker Łukasz Gaweł, terwijl om hem heen geïnteresseerden de nieuwste pistolen en snipers door hun handen laten gaan. ‘Inmiddels plannen we de bouw van een tweede fabriek naast de huidige. Het Poolse leger heeft wapens naar Oekraïne gestuurd en wij mogen die vervangen.’ Het mes snijdt aan twee kanten, legt hij uit, want Łucznik levert ook de wapens voor de nieuwe eenheden van het Poolse leger.
Over de miljardendouche voor defensie bestaat brede consensus in de Poolse maatschappij. Maar deskundigen bekijken de Poolse aanpak, die gepaard gaat met ronkende woorden van politici, met een kritische blik. Het beleid is niet heel concreet, zegt Marek Świerczyński, defensie-analist bij denktank Polityka Insight. ‘Investeren is natuurlijk een strategie op zich. Maar waar we zicht op hebben – een deel van de defensieplannen is geheim – zijn ambities en vage doelen, doorgaans zonder duidelijke maatstaven, deadlines of budgettering.’ Met aankopen alleen kom je er niet. Het leger is een geïntegreerd geheel, niet een verzameling manschappen en materieel. ‘Daarvoor is een langetermijnvisie nodig.’
Świerczyński vraagt zich af of een leger van 300 duizend manschappen haalbaar is. Daarnaast goochelen beleidsmakers met de bestaande cijfers, voegt hij toe. ‘Op dit moment zijn er ongeveer 200 duizend soldaten ‘onder de wapenen’. Maar wat betekent dat precies? Hieronder vallen ook mensen met enkel basistraining. Het is moeilijk achterhalen wat de kwaliteit van de manschappen is, terwijl het daarom draait.’
Nieuwe aanwas van korte trainingsprogramma’s meetellen, vertekent het beeld verder. ‘Je kunt iemand met vijftien jaar ervaring die vertrekt niet vergelijken met een nieuwe rekruut’, zegt Świerczyński. Of initiatieven als ‘vakantie met het leger’ succesvol zijn, zien we dan ook pas binnen enkele jaren, schat hij, als duidelijk wordt of dit op de lange termijn soldaten oplevert.
Op het veld onder de zoevende helikopters overziet korporaal Jacek Wiata een groep die formaties oefent. Gevraagd naar de leercurve, moet hij glimlachen. ‘Het gaat langzaam.’ De training is intensief, kennis die vroeger in meerdere maanden werd onderwezen is nu ‘samengeperst’ in vier weken. Het is niet voor iedereen, zegt luitenant en woordvoerder Grzelak-Legutowska, en daar komen mensen tijdens een maand trainen snel genoeg achter. ‘We begonnen met circa honderd rekruten, in de eerste week vertrokken zo’n twintig van hen.’
Uit een peiling van onderzoeksbureau CBOS in mei dit jaar bleek dat slechts 14 procent van de Polen in geval van oorlog zou vechten voor hun land; 30 procent zou het leger op een andere manier proberen te ondersteunen. Op het oefenterrein van de 25ste Luchtmobiele Brigade lijkt de ‘vakantie met het leger’ vooral mensen aan te trekken die vooraf al enthousiast waren over een militaire loopbaan. Voor de 32-jarige Rafał is deze maand bijvoorbeeld een opstapje naar de training van een jaar. ‘Ik wist al dat ik het leger in wilde. Eigenlijk is het al heel lang een droom van mij, die ik steeds heb uitgesteld. Ik wilde eerst een gezin stichten.’ Dat hij minder gaat verdienen dan met zijn huidige baan bij een ramenfabrikant, neemt hij op de koop toe. ‘Het is een roeping.’
Uit een snelle steekproef tijdens een rook- en broodjespauze blijkt dat het overgrote deel van de rekruten liever langer traint dan een maand. ‘Dan leer je echt iets’, zegt een van hen. Maar het enthousiasme over de ‘vakantie met het leger’ is groot. ‘Een maand is lang genoeg om te kijken of het leger iets voor je is’, zegt Joanna Adamczyk (35), met een blonde paardenstaart onder haar helm. Ze wilde deze training al lang doen. ‘Om te laten zien dat vrouwen ook in het leger kunnen dienen.’ De oorlog heeft haar een extra zetje gegeven. ‘Ik vind dat vrouwen het heft in eigen handen moeten kunnen nemen als het erop aankomt. Kijk wat er gebeurt in Oekraïne. Ik wil mijn kinderen kunnen beschermen.’ De rekruten pakken hun spullen bij elkaar en trainen verder, voorlopig nog met losse flodders.
Het Poolse leger
Polen mikt op een leger van 300 duizend manschappen. Dat zijn 250 duizend beroepsmilitairen, 50 duizend horen bij de Territoriale Verdedigingskrachten (WOT in het Pools), een actieve reserve die regelmatig traint en in vredestijd wordt ingezet bij natuurrampen, zoals bij de overstromingen van deze maand bijvoorbeeld.
Nu telt het Poolse leger ongeveer 217 duizend manschappen, volgens cijfers van het ministerie van Defensie. Dit zijn niet allemaal beroepsmilitairen. Deze groep bestaat uit 135 duizend mensen. De rest bestaat uit WOT (circa 41 duizend), militairen in opleiding en mensen die een vrijwillig dienstjaar vervullen of hebben afgerond.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant