De Roemeen Costel Ionuț Stelian dacht dat hij een contract tekende voor werk in loondienst. Maar hij bleek zich bij de Kamer van Koophandel te hebben ingeschreven als zelfstandig timmerman. Inmiddels heeft hij een schuld van 5.000 euro bij de Belastingdienst, omdat hij jarenlang geen inkomstenbelasting betaalde. „Ik dacht dat mijn werkgever de belastingen betaalde.”
Stelian maakt deel uit van de flink gegroeide groep arbeidsmigranten die in Nederland werkt als zelfstandig ondernemer, in plaats van als uitzendkracht. Alleen al het aantal zzp’ers afkomstig uit EU-uitbreidingslanden als Polen, Bulgarije en Roemenië dat bij de Kamer van Koophandel staat ingeschreven, steeg van begin 2017 tot eind vorig jaar met ruim 180 procent.
Deze arbeidsmigranten lopen meer risico op uitbuiting dan migranten die als uitzendkracht werken, omdat een opdrachtgever formeel nauwelijks verantwoordelijk is voor een zzp’er. De Adviesraad Migratie, een belangrijke kabinetsadviseur, spreekt dan ook van een „nieuwe vorm van uitbuiting”.
Het was voor arbeidsmigranten niet gebruikelijk om als zzp’er te werken. Doorgaans komen zij als uitzendkracht in Nederland te werken. Migranten die via deze weg laagbetaald werk doen, zoals in kassen of slachthuizen, zijn al kwetsbaar. Ze werken veelal op tijdelijke contracten en lopen bij ziekte het risico ontslagen te worden. Uit cijfers van het CBS blijkt echter dat het aantal Europese migranten dat hier als zelfstandige werkt, inmiddels sneller toeneemt dan het aantal dat via een uitzendbureau werkt.
Voor arbeidsmigranten die als zzp’er werken, is het moeilijker om hun loon op te eisen als zij niet uitbetaald worden, ziet Stichting Fairwork die slachtoffers van arbeidsuitbuiting ondersteunt. Omdat deze arbeidsmigranten geen contract hebben, is vaak onduidelijk bij wie ze moeten zijn om hun geld alsnog te krijgen.
De gemeente Den Haag, waar veel arbeidsmigranten wonen, schat dat de helft van hen inmiddels als zzp’er werkt. Plaatselijke hulpverleners zien dat arbeidsmigranten die als zzp’er werken vaak niet weten dat ze moeten sparen voor hun pensioen of periodes van ziekte. Deskundigen denken dat uitzendbureaus arbeidsmigranten als zzp’er laten werken om minder loonkosten te hoeven betalen. Bij zzp’ers betalen zij immers geen sociale premies.
NRC sprak met drie arbeidsmigranten die in de problemen kwamen doordat zij in Nederland als zzp’er gingen werken.
Costel Ionuț Stelian ging in 2019 naar de Kamer van Koophandel (KvK), samen met een medewerker van het bouwbedrijf Top Bouwwerken, waarvoor hij timmerwerk deed. Op dat moment was hij net een jaar in Nederland en sprak hij de taal nog niet. „Van tevoren kreeg ik van de baas te horen dat ik met dit contract meer kans had op een lening bij de bank, bijvoorbeeld als ik een huis zou willen kopen.”
Wat er tijdens die afspraak bij de KvK werd besproken, kon hij daarom niet verstaan, vertelt hij. De medewerker van de KVK sprak volgens Stelian enkel met de medewerker van Top Bouwwerken, niet direct met hemzelf. „Aan het einde zei hij alleen good luck.”
Stelian beseft op dat moment niet dat hij zich inschreef als zelfstandig ondernemer. Dat ontdekt hij pas later, als hij een jaar na de afspraak bij de KvK thuis brieven ontvangt van de Belastingdienst waarin staat dat hij nog inkomstenbelasting moet betalen. „Ik ben met de brieven naar mijn baas gegaan”, vertelt hij. „Ze zeiden dat zij het in orde zouden maken en de belasting zouden betalen.”
Zijn collega’s van de bouwplaats wezen hem erop dat hij waarschijnlijk, net als zijzelf, als zzp’er werkte, vertelt Stelian. Hij ontdekt dan, ongeveer een half jaar na de eerste brief van de Belastingdienst, dat bij de KvK een bedrijf is opgericht onder de naam Cistelian Timmerwerken en dat hij inderdaad al die tijd als zzp’er werkte.
Stelian zegt dat Top Bouwwerken hem de indruk had gegeven dat hij in loondienst was, onder andere doordat hij zelf geen facturen hoefde op te stellen voor zijn gewerkte uren. Dat deed Top Bouwwerken voor hem. Hiervoor betaalde hij het bedrijf administratiekosten. „Ik wist daarnaast niet wat in Nederland de rechten zijn van een werknemer. Dus ik had niet door dat ik bijvoorbeeld geen vakantiegeld uitbetaald kreeg, terwijl dat wel zou moeten.”
Eigenaar van Top Bouwwerken Sait Topuz zegt er als werkgever „grote waarde” aan te hechten dat alle medewerkers „volledig op de hoogte zijn van hun arbeidsstatus en de voor- en nadelen van het werken als zelfstandige”. „Medewerkers kiezen er daarnaast zelf voor om zzp’er te worden.” Financieel adviseur van Top Bouwwerken Okal Özbek voegt daaraan toe dat medewerkers worden gewezen op de website www.zzp-nederland.nl en www.ikwordzzper.nl om alle regels nog eens na te kunnen lezen.
Werkgeversvereniging AWVN zegt dat opdrachtgevers wettelijk niet verplicht zijn om zzp’ers die zij inhuren in te lichten over hun rechten en plichten.
Het verbaast Topuz dat Stelian niet wist dat hij als zelfstandige voor zijn bedrijf werkte, zegt hij. „Niet alleen hebben wij hem daarover ingelicht, het moet ook duidelijk zijn geworden door de brieven die hij van de Belastingdienst ontving.” Topuz bevestigt dat hij Stelians brieven van de Belastingdienst heeft gezien, en zegt dat hij daarop zijn administratiekantoor heeft ingeschakeld. Stelian is daarnaast een jonge man die met technologie kan omgaan, zegt hij. „Als er iets door de taalbarrière onduidelijk was, had hij een vertaalprogramma kunnen gebruiken.”
Topuz vindt bovendien dat Stelian „had kunnen stoppen als het werk als zzp’er hem niet bevallen was”. Hij is het er niet mee eens dat Stelian kwetsbaar is als arbeidsmigrant die de Nederlandse taal niet spreekt en voor zijn woonruimte afhankelijk was van Top Bouwwerken. „Het is een assertieve man. Als hij een andere baan en andere huisvesting had gewild, had hij die makkelijk kunnen vinden.”
Momenteel heeft Stelian nog ongeveer 5000 euro aan onbetaalde inkomstenbelasting openstaan bij de Belastingdienst. Stichting FairWork probeert Stelian via het Juridisch Loket te helpen. Programmacoördinator uitzendsector Eline Willemsen van Fairwork: „Ons doel is dat hij de belasting niet zelf hoeft te betalen, omdat Top Bouwwerken niet transparant is geweest over de arbeidsrelatie en ze feitelijk werkgever zijn.”
FairWork ziet meer mensen die net als Stelian opeens met een belastingschuld zitten die ze totaal niet voorzien hadden. Daarnaast krijgen veel arbeidsmigranten die als zzp’er werken volgens FairWork vaak onderbetaald.
In het contract van Stelian, ingezien door NRC, staat dat hij 22,50 euro per uur verdiende, zonder dat duidelijk is of dit bedrag bruto of netto was. Het gemiddelde uurtarief voor zzp’ers in de bouw was volgens het Economisch Instituut voor de Bouw in 2022 bijna 50 euro. Topuz en Özbek van Top Bouwwerken zeggen dat het uurtarief van 22,50 euro in overleg met Stelian tot stand is gekomen en daarnaast wel degelijk gebruikelijk is. Özbek: „Bouwmedewerkers verdienen tussen de twintig en 35 euro per uur.”
Topuz zegt dat het „pijn” doet dat Stelian met zijn verhaal naar de pers is gestapt. Het bedrijf heeft Stelian volgens hem „alles” [timmerwerk] geleerd. Daarnaast heeft Stelian geld geleend van Top Bouwwerken om een huis in Roemenië te bouwen. „Hij eet eerst uit je bak en schijt er daarna in.”
Stelian zegt dat hij eerder was gestopt met zijn werk voor Top Bouwwerken als hij deze lening niet had gehad. FairWork wijst erop dat de lening de afhankelijkheidsrelatie tussen Stelian en het bedrijf kan hebben versterkt.
Inmiddels werkt Stelian voor een ander bouwbedrijf. Nog steeds als zzp’er, omdat het uurloon hoger is dan als hij in loondienst zou werken, zegt hij. Hij heeft een accountant, aan wie hij elke week zijn gewerkte uren doorgeeft. Netto verdient hij ongeveer 35 euro per uur. „Over een jaar wil ik voor meer zekerheid in loondienst gaan werken. Maar nu moet ik moet ik sparen, voor het geval ik die 5.000 euro toch zelf aan de Belastingdienst moet betalen. Dat kan nu makkelijker, omdat ik als zzp’er een hoger uurtarief ontvang.”
Willemsen van FairWork: „Zzp’ers die zich bij ons melden zijn vaak ertoe aangezet, of er ingeluisd om zzp’er te worden. Werkgevers spelen in op het vertrouwen van de arbeidsmigrant, die ervan uitgaat dat de werkgever weet hoe het werkt in Nederland. Door valse beloftes, gebrek aan informatie en kennis weet de arbeidsmigrant vaak niet dat hij of zij niet verzekerd is voor arbeidsongeschiktheid en zelf inkomstenbelasting moet betalen.”
De Oekraïense V. kwam eind vorig jaar via een Pools uitzendbureau in Zeeland te werken als tegelzetter in de bouw. Werken in Nederland zag hij als een kans voor zijn twee kinderen om weg te zijn van de oorlog en om in een democratisch land te wonen. Hij besloot zelf om zich als zzp’er in te schrijven. „Het salaris is hoger. Dat heb ik nodig om een leven op te bouwen in Nederland”, zegt hij. „En zo kan ik zelf kiezen waar ik werk, en aan klanten laten zien dat mijn werk echt van mij is.”
De eerste vier maanden ging het goed met hem. Via het bedrijf waar hij aan de slag ging, kreeg hij een woning en een accountant toegewezen. Hij spaarde voor zijn pensioen en voor periodes waarin hij bijvoorbeeld vanwege ziekte niet kon werken, zegt hij. V. was tevreden over zijn salaris, dat elke maand iets hoger werd: hij begon met 16 euro per uur en eindigde op 27 euro per uur.
Vanaf mei werd sparen steeds moeilijker, vertelt hij. Hij werd eerst telkens te laat, en daarna helemaal niet meer betaald. Voor een hele maand werk ontving hij geen salaris. De werkgevers betaalden uiteindelijk slechts een deel van dat salaris. „Ik moet nog steeds 2400 euro ontvangen”, zegt V. Hij besloot niet meer voor dit bedrijf te willen werken. Inmiddels heeft hij ander werk gevonden, eveneens in de bouw.
V. wil zijn verhaal vooral doen om andere arbeidsmigranten te waarschuwen. Zijn naam wil hij niet in de krant, omdat hij voor zijn woonruimte nog steeds afhankelijk is van de werkgever. Stichting FairWork probeert ervoor te zorgen dat hij zijn onbetaalde salaris alsnog ontvangt, maar adviseert hem om in de eerste plaats te voorkomen dat hij dakloos raakt.
Daarom probeert V. de relatie met de oude werkgever „goed” te houden en niet te veel te klagen. Hij is op zoek naar een andere woonruimte. „Ik probeer langzaam, stapje voor stapje, afstand te nemen en onafhankelijk te zijn.”
Dat casus van V. laat zien dat ook bij een vrijwillig keuze om zelfstandige zonder personeel te worden uitbuiting kan plaatsvinden: ook hier is de migrant voor zijn woonruimte afhankelijk van de werkgever. Daarnaast werd V. onderbetaald: in de eerste maanden verdiende hij slechts 16 euro per uur. Het uurtarief voor zzp’ers in de bouw was in 2022 gemiddeld bijna vijftig euro.
De 48-jarige trapezist Abdul uit het Spaanse Ourense viel in januari vorig jaar van zeven meter hoog naar beneden tijdens een optreden bij het Kerstcircus Haarlem. Vanwege zijn nog altijd kwetsbare toestand wil hij niet met zijn achternaam in de krant. Hij brak door het ongeluk al zijn twaalf ribben, een schouder, knie en bekken. Een long raakte geperforeerd. Het ongeluk haalde het nationale nieuws.
De arbeidsbemiddelaar die Abdul aan het circus had gekoppeld, bracht hem in het ziekenhuis een envelop met daarin tweeduizend euro. Hiervan was 500 euro bedoeld als schadevergoeding, de rest was het salaris dat hij nog moest krijgen. Maar Abdul was bij aanvang van het werk beloofd dat hij een arbeidscontract zou krijgen. Dan zou hij bij een bedrijfsongeval toch verzekerd zijn? Waarom, vroeg hij zich af, contant geld in een envelop?
De Arbeidsinspectie en de politie onderzochten het ongeluk, en constateerden dat er geen aantoonbare arbeidsrelatie was tussen Abdul en het circus. Hij bleek, zonder dat hij dat zelf wist, als zelfstandige te hebben gewerkt. „Het circus had mondeling gezegd dat ik een contract had, en dat ik verzekerd was voor ongevallen.”
In totaal werkte Abdul drie weken voor het circus. Het contract had Abdul niet gezien, vertelt hij. Op kantoor bij het circus had hij een kopie van zijn paspoort ingeleverd. „Ik vertrouwde de baas toen hij zei dat het contract in orde zou komen. Ook al had ik het nog niet gezien.”
De leiding van het circus waar Abdul werkte heeft niet gereageerd op meerdere verzoeken van NRC op commentaar.
De Arbeidsinspectie zegt tegen NRC destijds onderzoek te hebben gedaan naar het ongeval in het kerstcircus. „Uit onderzoek is niet komen vast te staan dat er sprake is van werkgever- en werknemerschap. Om te handhaven moet de Arbeidsinspectie een duidelijke gezagsrelatie kunnen aantonen. Het onderzoek is daarna afgesloten.”
Abdul moest ongeveer een jaar revalideren en kon toen niet werken. Financieel was hij volledig afhankelijk van zijn familie en vriendin. „Dat vond ik het zwaarst van alles.”
Optreden in een circus kan Abdul niet meer. Sinds het ongeluk heeft hij nog altijd last van pijn in bekken, ribben en knie. Lang achter elkaar staan of lopen lukt niet. Eind vorig jaar is hij weer begonnen met werken. Bij een tankstation helpt hij klanten met tanken, staat hij achter de kassa en vult hij schappen bij.
Abdul werkte 35 jaar lang in circussen in heel Europa. „Al die tijd kreeg ik overal waar ik werkte een arbeidscontract.” Natuurlijk heeft hij eerder ook wel eens problemen gehad met werkgevers, zegt hij. „Maar juist in Nederland had ik er het volste vertrouwen in dat ik goed behandeld zou worden.”
Source: NRC