‘Niemand probeert zelfs maar Biden of Kamala te vermoorden’, twitterde Elon Musk kort nadat Donald Trump ontsnapt was aan vermoedelijk een tweede aanslag. Bijna gelijktijdig dreigde Geert Wilders op hetzelfde platform: ‘Ik zou er nog maar eens goed over nadenken, @Nvanvroonhoven, want Nederland heeft een giga asielcrisis en die wordt niet opgelost door bij voorbaat al de benen te nemen en te dreigen met een tegenstem van NSC.’
Dit zijn geen losse flodders. Het zijn zorgvuldig geplaatste mijnen, bedoeld om maximale explosies in het toch al laaiende slagveld van het debat te veroorzaken. Welkom in de wereld van sociale media anno 2024, waar miljardairs en politici zonder noemenswaardige consequenties kunnen flirten met opruiing en intimidatie.
Het is alsof we collectief zijn beland in een digitale versie van de familiereünie van tante Wilma. U kent haar vast wel. Zij is degene die tijdens de barbecue ongegeneerd haar mening ventileert over alles en iedereen. ‘Jij bent te dik, eet minder mayonaise!’, roept ze naar neef Jan, terwijl ze achteloos opmerkt dat haar zus gelukkig niet aanwezig is op het feestje.
Maar waar tante Wilma’s uitspraken beperkt blijven tot een select gezelschap dat haar kan negeren door nog een biertje open te trekken, bereiken de digitale tirades van Musk en Wilders miljoenen volgers. Hun woorden worden opgepikt, uitvergroot door algoritmes en herhaald door een netwerk van gebruikers die op zoek zijn naar bevestiging of confrontatie. Dit is de kracht van sociale media: ze geven een megafoon aan elke opinie, hoe ongefundeerd, ongepast of zelfs bedreigend die ook mag zijn.
Sociale media zijn zo ingericht dat ze polarisatie belonen. Platforms zoals X (voorheen Twitter) hebben als doel om gebruikers zo lang mogelijk vast te houden, en dat gebeurt het best door emoties te prikkelen. Het algoritme werkt als een machine die controverse voedt, omdat berichten die woede, angst, verontwaardiging of haat oproepen sneller viraal gaan. Dit zorgt ervoor dat extreme meningen veel meer aandacht krijgen dan meer genuanceerde standpunten.
Musk - die zijn tweet later na veel kritiek verwijderde - en Wilders begrijpen deze dynamiek feilloos. Ze gebruiken hun platforms niet om constructief debat aan te wakkeren, maar om te polariseren. Ze hebben geen belang bij oplossingen; chaos is veel lucratiever. Provocatie is een bewuste strategie geworden, een manier om hun achterban te mobiliseren en hun tegenstanders te demoniseren.
De tweet van Musk, waarin hij nonchalant opmerkt dat niemand moeite doet om Biden of Kamala te vermoorden, lijkt op het eerste gezicht een slechte grap. Toch draagt deze uitspraak bij aan een cultuur waarin politieke tegenstanders steeds meer als minderwaardig of onbelangrijk worden neergezet.
Over de auteur
Sander Duivestein werkt voor het VerkenningsInstituut Nieuwe Technologie van Sogeti. Hij schreef in 2021 het boek Echt Nep. In de maand september is hij gastcolumnist op volkskrant.nl/opinie.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier meer over ons beleid.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Wilders volgt eenzelfde patroon door de asielcrisis voortdurend in apocalyptische termen te schetsen - een ‘giga asielcrisis’ - en collega-politici te beschuldigen van lafheid. Het is de kunst van het simpele frame, waarbinnen elk probleem wordt gereduceerd tot een zwart-witkwestie. Het is een tactiek die aanzet tot verdeeldheid, in plaats van dialoog.
In een wereld waar een tweet meer gewicht heeft dan een wetenschappelijk rapport, wordt het publieke debat gereduceerd tot intellectuele fastfood: snel bevredigend, maar op de lange termijn dodelijk voor de volksgezondheid. Debat heeft plaatsgemaakt voor tribalisme, en de vraag is niet langer wie het beste idee heeft, maar wie het hardst schreeuwt.
Deze directe lijn naar hun publiek geeft figuren zoals Musk en Wilders een ongekende macht, waarin de regels van fatsoen of diplomatie steeds meer naar de achtergrond verdwijnen. Wat ooit begon als een belofte van democratisering van informatie, is uitgemond in een wereld waarin de luidste stemmen de agenda bepalen. Ze opereren niet in de schaduw van het establishment, ze zíjn het establishment, maar dan in influencer-verpakking.
Woorden hebben consequenties, en wanneer extreme of dreigende uitspraken via sociale media wijdverspreid worden, treedt er een gevaarlijk normalisatieproces op. Wat gisteren nog als schokkend werd ervaren, is morgen de nieuwe norm. Dit leidt tot een erosie van het vertrouwen in politieke en maatschappelijke instituties, en voedt het idee dat alles toelaatbaar is in het publieke debat.
De normalisering van dit soort retoriek heeft diepgaande gevolgen voor hoe we met elkaar omgaan in de samenleving. We zijn al bijna vergeten dat het ooit anders was, dat fatsoen ooit de norm was. Wanneer de grens van het toelaatbare telkens wordt opgerekt, dreigen extremistische denkbeelden salonfähig te worden. Dit maakt het publieke debat harder, vijandiger en minder productief. In plaats van dialoog en compromis wordt het een wedstrijd om wie het hardst kan schreeuwen en het meest schokkend kan zijn.
Als we niet oppassen, wordt de digitale wereld één grote, disfunctionele familiebijeenkomst, waar een schreeuwende tante Wilma de microfoon heeft gekaapt en niemand weet hoe je die weer afpakt zonder een scène te veroorzaken. We moeten onze mediawijsheid aanscherpen en zowel politici als techgiganten ter verantwoording roepen.
Anders zitten we straks met een democratie die bestuurd wordt door likes en retweets, en dat is geen democratie meer, maar een circus. Want als we Musk en Wilders ongebreideld hun gang laten gaan, eindigen we met een democratie die meer weg heeft van een realityshow.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant