Of het nu gaat om wapens, witwassen of de wens het internet te beheersen, autocratische landen weten elkaar te vinden, ziet journalist en historicus Anne Applebaum. ‘De verbindende factor tussen deze autocraten is hun diepe afkeer van ons.’
De slechteriken zijn aan het winnen – zo luidt de titel van een essay dat journalist en historicus Anne Applebaum bijna drie jaar geleden publiceerde in The Atlantic. Rusland was Oekraïne nog niet binnengevallen en een tweede presidentschap van Donald Trump leek in december 2021 een stuk minder waarschijnlijk dan nu.
Autocratieën worden niet langer geleid door één opperslechterik die alle touwtjes in handen heeft, waarschuwde Applebaum, maar door ‘geavanceerde netwerken die bestaan uit kleptocratische financiële structuren, veiligheidsdiensten (leger, politie, paramilitaire groepen, surveillance) en professionele propagandisten. Leden van deze netwerken zijn niet alleen binnen landen met elkaar verbonden, maar over vele landen. De corrupte, door de staat gecontroleerde bedrijven in het ene land, doen zaken met de corrupte, door de staat gecontroleerde bedrijven in het andere.’
Over de auteur
Sterre Lindhout is buitenlandredacteur voor de Volkskrant over Noord-Amerika, het Caribisch gebied en Suriname. Hiervoor was ze correspondent Duitsland.
Al drie decennia is Anne Applebaum (60) met haar boeken en artikelen een seismograaf voor het gevaar van antidemocratische krachten – voor Rusland in het bijzonder. In 2004 won ze de Pulitzer Prize met Goelag, over de geschiedenis van de strafkampen in de Sovjet-Unie. ‘Als de 20ste eeuw het verhaal was van langzame, ongelijkmatige vooruitgang van de liberale democratie’, schreef ze in The Atlantic, ‘is de 21ste eeuw tot nu toe het verhaal van het tegenovergestelde.’
Terug naar 2024, het jaar waarin iedereen het door Applebaum gemunte ‘autocratische netwerk’ aan het werk kan zien: als Iran ballistische raketten naar Rusland smokkelt, China de grootste afzetmarkt wordt voor de door westerse sancties getroffen Russische olie- en gasmarkt en Vladimir Poetin de Venezolaanse autocraat Nicolás Maduro hartelijk feliciteert met zijn omstreden ‘verkiezingsoverwinning’. En het jaar waarin Anne Applebaum de genoemde club van slechteriken nader onder de loep neemt in haar boek Autocratie bv, ondertitel bij de Engelstalige editie: The Dictators Who Want to Run the World.
Met een lichtvoetige verontschuldiging voor de vertraging is Applebaum (60) zojuist komen binnensuizen in een café naast de televisiestudio waar ze te gast was in een ochtendprogramma van de BBC. Terwijl ze haar kraagje fatsoeneert, brengt een medewerker van haar uitgeverij een schaaltje chiapudding en een gembershot. Applebaum drinkt het glas in één resolute slok leeg. ‘Ik had nog niet ontbeten, sorry.’ Dan schakelt ze, met een korte blik op haar horloge, over op de inhoud.
Wat de huidige generatie autocraten onderscheidt van hun 20ste-eeuwse voorgangers is dat ze niet verbonden zijn door overeenkomstige idealen. ‘Er bestaat een steeds nauwere samenwerking tussen het communistische China, het nationalistische Rusland en Iran – een theocratie. Dit geldt ook voor het socialistische Venezuela, Belarus, Syrië, Noord-Korea en Azerbeidzjan.’
En er zijn grensgevallen, autoritaire democratieën zoals Hongarije. Ook Israël valt voor Applebaum in die categorie. ‘Netanyahu is geen dictator, wel iemand die de democratie bewust schade toebrengt. En Hamas maakt via Iran natuurlijk deel uit van de autocratische wereld.’ Maar dit is geen boek over het Midden-Oosten, benadrukt Applebaum, omdat het niet haar specialisme is en omdat ze het grotendeels voor 7 oktober heeft geschreven.
‘Het gaat in totaal om een club van zo’n twintig landen, geleid door één man of één partij. Wat deze landen verbindt is niet ideologie, maar gemeenschappelijk eigenbelang.’
Waaruit bestaat dat gemeenschappelijke eigenbelang?
‘De belangrijkste verbindende factor tussen deze autocraten is hun diepe afkeer van ons.’ Als Applebaum het over ‘wij’ en ‘ons’ heeft, bedoelt ze het democratische Westen. ‘Wij zijn het probleem. Niet wij als mensen, maar de ideeën waarop onze westerse beschaving is gebouwd: de rechtsstaat, transparantie, aansprakelijkheid.
‘Wij spreken de taal van degenen die de macht van Poetin, Xi en alle anderen betwisten: de taal van de democratische oppositie in Hongkong, de vrouwenbeweging in Iran en van Aleksej Navalny. De leiders van Autocratie bv vinden elkaar in de wens om te regeren met absolute controle, zonder checks-and-balances, zonder vrije media. Zonder enige vorm van gelegitimeerde oppositie.’
Waarom maakt u de vergelijking met een bv?
‘Het gaat om geld. Poetin en Xi Jinping zijn miljardairs, al weet niemand precies hoeveel geld ze hebben en waar het is. Ze zijn aan de macht omdat ze rijk zijn en dat willen ze zo houden. Dit boek is een poging om mensen bewust te maken van iets wat ik al een paar jaar observeer: het ontstaan van een steeds beter samenwerkend netwerk van autocratische landen.
‘Deze landen zijn geen geografisch afgebakend blok zoals tijdens de Koude Oorlog, maar werken samen bij gemeenschappelijke interesses zoals het witwassen van hun geld, het bespioneren van hun bevolking en het ontwikkelen van mogelijkheden om het internet te kunnen controleren. En ze bewapenen elkaar, denk aan de raketten uit Iran voor Poetin.’
Anne Applebaum leeft met één been in Washington, de stad waar ze opgroeide als oudste dochter van een advocaat en een curator, en met het andere in een Pools landhuis. Haar man Radoslaw Sikorski is onlangs aangetreden als minister van Buitenlandse Zaken in de nieuwe Europees-gezinde Poolse regering van Donald Tusk. En ze heeft een appartement in Londen, waar ze nu is voor de promotie van haar boek. ‘Een nogal vol programma, volgende week ben ik alweer aan het werk in Oekraïne...’
Na studies geschiedenis en Russisch aan de Yale Universiteit en de London School of Economics, werd Applebaum als jonge correspondent achter het IJzeren Gordijn meegezogen in de politieke draaikolk van 1989. Voor The Economist en The Spectator deed ze verslag vanuit Rusland en de voormalige Sovjet-satellietstaten.
Applebaum en Sikorski, voormalig leider van het studentenprotest in het communistische Polen, waren schoolvoorbeelden van het neoliberale optimisme van de jaren negentig. Ze geloofden heilig in het ideologische powerkoppel uit die jaren: democratie en vrijhandel. Applebaum stemde Republikeins en op de Tories toen ze een poos in Londen woonde.
In haar vorige boek, De schemering van de democratie (2020), beschrijft ze haar ontgoocheling als ze ziet hoe vroegere vrienden en geestverwanten aan beide kanten van de Atlantische Oceaan in de armen lopen van diverse antidemocraten. De notie dat democratie allesbehalve vanzelfsprekend is, loopt als een rode lijn door Applebaums oeuvre.
Was de grootscheepse Russische invasie van Oekraïne voor u de aanleiding om dit boek te schrijven?
‘De moderne vorm van kleptocratie waarover ik schrijf is min of meer uitgevonden door Rusland. Vladimir Poetin ontwikkelde de afgelopen twintig jaar een staat waarin de machthebbers tegelijkertijd eigenaar zijn van bedrijven zoals Gazprom. Die bedrijven zijn formeel privé-eigendom, zodat de winsten naar individuen gaan. Maar tegelijkertijd dienen ze als lange arm van de staat. Dat was nieuw.
‘Het idee om hierover te schrijven had ik al voor de invasie van Oekraïne. Poetin is rijk geworden door geld te stelen van de staat – letterlijk. Toen hij in de jaren negentig locoburgemeester was van Sint-Petersburg, sluisde hij overheidsgeld naar het buitenland en liet het witwassen door de westerse financiële sector. Deze methode hebben veel andere autocraten van Rusland gekopieerd.
‘Maar ik wil met dit boek wel benadrukken dat de oorlog in Oekraïne een historisch keerpunt is. Zoals Sergej Lavrov (de Russische buitenlandminister, red.) in 2022 zei: dit gaat niet over Oekraïne, maar over de wereldorde. En daarin heeft hij gelijk.
‘Poetin laat met de oorlog in Oekraïne zien dat hij maling heeft aan internationale verdragen, het oorlogsrecht, aan de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Eigenlijk aan de hele naoorlogse westerse wereldorde die wordt samengevat in het Duitse motto ‘Nie wieder’. Hij maakt daarmee ook duidelijk dat het huidige Rusland, in tegenstelling tot de Sovjet-Unie vroeger, zich niet druk maakt over zijn imago in het buitenland.’
Heeft u het idee dat de gemiddelde Europeaan of Amerikaan begrijpt wat er in Oekraïne op het spel staat?
‘Ik hoor mensen vaak zeggen dat deze oorlog hen verveelt’, Applebaum lacht kort en schel. ‘Verveeld door een oorlog: hoe kinderachtig is dat? Daaruit concludeer ik dat de omvang en het belang van wat Rusland in Oekraïne probeert bij veel mensen nog steeds niet is binnengekomen, dat ze nog steeds denken dat de gevolgen hen niet kunnen raken.
‘Beide partijen hebben in deze oorlog belangrijke inschattingsfouten gemaakt. Poetin dacht dat hij Kyiv in twee, drie dagen zou veroveren en de rest van Oekraïne in zes weken. En hij had ook niet verwacht dat de democratische wereld Oekraïne zo eensgezind zou steunen als ze tot nu toe doet. Maar wij in het Westen hadden er niet op gerekend dat Poetin zoveel bondgenoten zou hebben. En dat hij zich met hulp van Iran, Noord-Korea en China zou kunnen blijven bewapenen.’
Applebaum beschrijft in haar boek niet alleen hoe autocratische leiders elkaar helpen, maar ook hun nauwe banden met westerse democratieën. Want daar stellen Poetin, Xi en de oligarchen die hen omringen hun geld veilig – en profiteren daarbij van de regels van de rechtsstaat. Ze kopen vastgoed in Europese hoofdsteden, laten hun kinderen studeren aan westerse topuniversiteiten en winden techgiganten in Silicon Valley om hun vinger om censuur af te dwingen op hun platforms. Kortom, Autocratie bv profiteert van de democratische wereld waarvan het zo’n afkeer heeft.
Hoe komt het dat westerse democratieën dit toestaan?
‘Het idee dat economische samenwerking leidt tot vrede en welvaart sloot in de jaren negentig aan bij de collectieve levenservaring van de meeste Europeanen. De economische integratie van Duitsland en zijn voormalige vijanden, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk, hadden Europa na de Tweede Wereldoorlog stabieler, welvarender en democratischer gemaakt.
‘Het was logisch dat mensen het een goed idee vonden om Rusland en China in dit systeem te integreren ter voorkoming van toekomstige conflicten. Er waren ook veel Chinezen en Russen die zo dachten. Maar er is een keerpunt geweest, een moment waarop het duidelijk was dat dit scenario zich in Rusland en China niet zou voltrekken. En dat keerpunt hebben we gemist.’
Wanneer was dat keerpunt?
‘Poetin begon al kort na de eeuwwisseling Rusland naar zijn hand te zetten, dat heb ik van dichtbij meegemaakt. Bijna direct na zijn aantreden zette hij kritische journalisten gevangen. Maar als ik daarvoor waarschuwde, werd ik weggezet als Russofoob, als iemand die was blijven hangen in de Koude Oorlog. Denk maar aan Barack Obama, die in 2008 nog het idee had dat Rusland gewoon niet zo relevant meer was. China ken ik wat minder goed, maar daar ligt het keerpunt rond 2013, toen Xi een einde maakte aan het roterend leiderschap van de Communistische Partij en alleenheerser werd.’
Was het ook niet gewoon economisch eigenbelang om de ogen te sluiten voor de tekenen aan de wand? U besteedt in uw boek uitgebreid aandacht aan de geschiedenis van de Nord Stream-gasleidingen van Rusland naar Duitsland. Nog in 2018 noemde oud-bondskanselier Angela Merkel Nord Stream in een gezamenlijke persconferentie met Poetin een ‘puur economisch project’.
‘Nord Stream was een door en door politiek project en de Duitsers wisten dat ook. De tweede Nord Stream-pijpleiding is gepland na de Russische annexatie van de Krim. Ik kan niet in het hoofd van Angela Merkel kijken. Maar waarschijnlijk was ze er op basis van de Duitse eenwording van overtuigd dat economische samenwerking ook politieke veranderingen teweeg kon brengen.
‘In retrospect blijkt dat een ongelooflijke fout. Persoonlijk denk ik dat Nord Stream een van de redenen was dat Poetin het zelfvertrouwen had om Oekraïne binnen te vallen. En Merkel was daarvoor verantwoordelijk, want zij had Nord Stream kunnen stoppen en dat heeft ze niet gedaan.
‘Duitsland is een complex land en een land dat zich decennialang afzijdig heeft gehouden van geopolitiek. Sinds de oorlog in Oekraïne zie ik wat dat betreft echt een bewonderenswaardige verandering van de zeitgeist. Maar ten opzichte van Rusland en China is Duitsland tientallen jaren uitzonderlijk naïef en hebzuchtig geweest.’
Twee weken geleden won voor het eerst sinds 1945 een extreemrechtse partij de verkiezingen in een Duitse deelstaat. De AfD is een van de vele uiterst rechtse partijen in de EU waarvan bekend is dat ze door Rusland worden beïnvloed en waarschijnlijk gefinancierd. Vindt u dat hier genoeg aandacht voor is?
‘Rond de Duitse verkiezingen van 2017 heb ik hier samen met anderen onderzoek naar gedaan en bewijzen gevonden dat de AfD destijds al door Rusland werd beïnvloed. Dat interesseerde werkelijk niemand. Hou op over de AfD, kregen we te horen, dat is toch maar een marginale partij. Overigens duurde het ook in de VS lang voordat buitenlandse desinformatiecampagnes serieus werden genomen.
‘Nu is het bewustzijn er wel, maar het witwassen van informatie gebeurt op zo’n grote schaal dat het moeilijk te bestrijden is. Ik denk dat meer voorlichting de eerste stap is. Mensen moeten weten dat Rusland websites maakt die er neutraal en onafhankelijk uitzien om hun boodschap te verspreiden, zoals The Voice of Europe.’
Aan het eind van uw boek pleit u voor een reeks maatregelen om de democratie beter te wapenen tegen de invloed van autocraten, zoals het verbieden van belastingparadijzen en brievenbusfirma’s. Is dat niet te laat?
‘Nee. Er is geen natuurwet die voorschrijft dat er belastingparadijzen of brievenbusfirma’s moeten bestaan. Politici kunnen die regels veranderen en in een democratie kan de bevolking over die veranderingen stemmen. Het zal niet makkelijk zijn om de regels te veranderen, maar het kan.’
Uw boek gaat niet over Donald Trump. Toch is het bijna onvermijdelijk om aan hem te denken als het gaat over leiders die weinig ophebben met principes of internationale wet- en regelgeving, en voor wie zelfverrijking en lijfsbehoud de hoogste doelen zijn. Kan Trump de Amerikaanse democratie in een eventuele tweede termijn om zeep helpen?
‘Trump is nu gevaarlijker dan in 2016. En dat komt vooral doordat de ideeën van sommige mensen om hem heen gevaarlijker zijn dan hijzelf. Trump is alleen geïnteresseerd in zijn imago en zijn geld en dus volstrekt ideologieloos. Maar in de huidige Republikeinse partij is het autocratisch gedachtegoed diep doorgedrongen, denk aan de ideeën in Project 2025. De meerderheid verdedigt de bestorming van het Capitool en de complottheorie dat Biden de verkiezingen van 2020 zou hebben ‘gestolen’.
‘Of Trump daarin slaagt? Dat is het absolute nachtmerriescenario. Maar ook als Trump de democratie niet buitenspel zet, kan hij grote schade aanrichten. Alleen al omdat de Verenigde Staten onder zijn leiding niet langer de leidersrol van de democratische wereld op zich zullen nemen. Maar misschien wint hij niet.’
Hoe kunnen Kamala Harris en Tim Walz de verkiezingen winnen?
‘Kamala Harris heeft het gevoel van patriottisme en trots terugveroverd op de Republikeinen. En dat is een grote verschuiving in de Amerikaanse politiek. Opeens lijkt Trump anti-Amerikaans, met zijn narratief over verval, crisis en bloedbaden. Ik geloof dat Harris kan winnen als ze de Amerikanen een perspectief weet te bieden op een toekomst waar ze bij willen horen.
‘In Polen streden de democratische partijen vorig jaar tegen een uiterst rechtse, autocratische partij (Recht en Rechtvaardigheid, red.) die al een deel van het overheidsapparaat had overgenomen. Ik dacht eigenlijk dat we niet zouden winnen. Maar we wonnen door kiezers te mobiliseren, vooral vrouwen en jongeren. We wonnen vanwege abortus, maar ook omdat veel Polen toch heel graag bij de EU willen horen. Ik denk dat in de VS een vergelijkbare wending mogelijk is.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant