Welke lessen zijn er al te trekken uit de aanvallen met portofoons en piepers in Libanon? Als de Mossad erachter zit, heeft de Israëlische inlichtingendienst volgens een inlichtingenbron roekeloos gehandeld.
De militante groepering Hezbollah staat bekend als een organisatie die voorzichtig opereert, zich permanent bewust van mogelijke infiltratiepogingen. Na dinsdag en woensdag, toen de persoonlijke elektronische apparaten van duizenden Hezbollah-leden ontploften en ten minste 37 mensen omkwamen en zo’n drieduizend mensen gewond raakten, rijst daarom de vraag: hoe heeft Israël dit voor elkaar gekregen?
Communicatie is een eerste levensbehoefte voor een groepering. Leveranties van communicatieapparatuur, leggen Nederlandse inlichtingenbronnen uit, volgen doorgaans een ingewikkeld traject, met tot wel vier of vijf tussenbedrijven. Zo probeert Hezbollah koste wat het kost te verhullen waar de apparatuur vandaan komt. Dat Israëlische diensten toch wisten welke piepers en portofoons Hezbollah wilde aanschaffen, toont hun goede inlichtingenpositie.
Over de auteur
Huib Modderkolk is onderzoeksjournalist bij de Volkskrant met als specialisatie cybersecurity en inlichtingendiensten. Hij schreef het boek Dit wil je écht niet weten – Over de onvoorstelbare wereld achter je scherm.
Die goede informatiepositie dankt Israël aan een technologische voorsprong in de regio. Het land beschikt over uitgebreide surveillancecapaciteiten, onder meer dankzij interceptie van telefoon-internetverkeer, gericht hacken, automatische data-analyse en satellieten.
Maar, voegt een Nederlandse inlichtingenbron toe die jarenlang met de Israëlische diensten te maken had: ze krijgen ook extreem veel hulp. Vooral van de Amerikanen. De bron: ‘De Israëlische positie is buitenproportioneel veel beter dan je op basis van hun investeringen zou verwachten.’
Hij stelt dat zelfs de partnerdiensten die de Amerikanen tot hun nauwste beschouwen, zoals de Britse, Australische, Canadese en Nieuw-Zeelandse, niet zoveel inlichtingen ontvangen als Israël. ‘De Amerikaanse diensten staan qua informatiepositie ruim bovenaan, dan volgen direct de Israëliërs en daarna is er een tijdje niets.’
Dat de Israëlische diensten, blijkens een reconstructie van The New York Times, met succes een keten van tussenbedrijven optuigden en zo zelf de apparaten konden leveren, laat zien dat toeleveringsketens kwetsbaar kunnen zijn.
Elektronische apparaten bestaan in toenemende mate uit onderdelen die van over de hele wereld kunnen komen. Die keten goed in de gaten houden, is voor veel bedrijven een haast onmogelijke opgave. ‘Dit zou weleens de eerste en een angstaanjagende indruk kunnen zijn van een wereld waarin geen enkel elektronisch apparaat, van telefoon tot thermostaat, ooit volledig kan worden vertrouwd’, zei Glenn Gerstel, voormalig juridisch adviseur van de Amerikaanse inlichtingendienst NSA, tegen The New York Times.
De AIVD adviseert bedrijven om de risico’s te beheersen van producten uit landen als China, Rusland en Iran. Maar de Israëlische operatie toont aan dat vakkundige tegenstanders creatief kunnen zijn in het opzetten van ogenschijnlijk legitieme tussenbedrijven.
En het gevaar kan ook uit vertrouwde hoek komen. In 2014 toonde gelekte documenten van de NSA dat de afluisterdienst de beschikking had over een geheime loods waar onderschepte apparatuur van het Amerikaanse technologiebedrijf Cisco naartoe ging. NSA-medewerkers openden daar de dozen en plaatsten afluisterapparatuur in de componenten van Cisco, waarna de bestellingen naar de klanten gingen.
De handelingswijzen van inlichtingendiensten hebben gemeen dat ze gebruikmaken van verwarring. Wie maakte de portofoons wél? En hoe kwamen ze in handen van Hezbollah? Het zijn vragen waarop geen eensluidend antwoord is – en mogelijk niet zal komen.
Op foto’s van de restanten van kapotgereten portofoons in Libanon is de merknaam nog duidelijk zichtbaar: Icom, een Japans bedrijf. Nadat honderden van hun portofoons waren ontploft. stelde de directeur dat ze het betreffende IC-V82-model al zeker tien jaar niet meer maken. Een authenticatiesticker van het bedrijf, zo liet hij op een persconferentie zien, ontbreekt bovendien op de apparaten die Hezbollah gebruikte.
Over de ontplofte piepers van het Taiwanese bedrijf Gold Apollo, een dag eerder, is meer duidelijk. Hun model AR-924 werd niet door Gold Apollo aan Hezbollah geleverd. Het kwam via een wirwar aan bedrijfjes, waaronder BAC Consulting in Hongarije en Norta Global in Bulgarije, naar Libanon. Daar lagen ze volgens de Arabische nieuwsdienst Al-Jazeera zeker drie maanden in een haven, in afwachting van goedkeuring door de douane.
Volgens bronnen van The New York Times was BAC Consulting een door Israël opgezet dekmantelbedrijf. Nog zeker twee andere tussenbedrijfjes, die betrokken waren bij het fabriceren van de piepers, zouden van een Israëlische geheime dienst zijn geweest.
Op het eerste gezicht lijkt de oprichter van BAC Consulting, Cristiana Bársony-Arcidiacono, niet het prototype spion. Ze heeft een verleden bij erfgoedorganisatie Unesco. Ook deed ze postdoctoraal onderzoek naar het klimaat aan de Universiteit van Parijs. In hoeverre ze weet had van de Israëlische operatie – of zelf betrokken was – is niet duidelijk. Ze beantwoordt geen vragen.
Een directeur van haar oude werkgever, klimaatadviesbureau The Eden Global Impact Group in San Francisco, noemt de berichtgeving ‘zeer misleidend’. Bársony-Arcidiacono was volgens de directeur ‘een wetenschapper en een humanist, met een vreedzame houding’. Het nieuws over de mogelijke betrokkenheid van haar voormalig werknemer lijkt haar daarom ‘verkeerd’.
Opvallend is dat twee van de genoemde tussenbedrijven, BAC Consulting en Norta Global, recentelijk zijn opgericht: de een in april 2022, de ander een maand later. Oprichter van het Bulgaarse bedrijf Norta is, opmerkelijk genoeg, een man die in Noorwegen woonachtig is. Of hij voor een Israëlische dienst werkt, is niet bevestigd.
Maar er zijn nog meer vragen waarop het antwoord gissen is. Want waarom liet Israël de apparaten nou net deze week ontploffen? Hebben de Israëlische diensten ze ook gebruikt om inlichtingen te verzamelen? En grijpt Hezbollah nu terug op telefoons, die de Israëlische diensten met gemak kunnen afluisteren?
Minder twijfel is er over de geheime dienst die de aanval coördineerde: dat moet haast wel de beruchte Israëlische inlichtingendienst Mossad zijn. ‘Dat kun je wel aannemen’, zegt een Israëlische bron desgevraagd. ‘Dit is de Mossad op het lijf geschreven.’ De Mossad is de grootste Israëlische inlichtingendienst, met naar schatting ruim zevenduizend medewerkers, en beschikt over een omvangrijk raamwerk van agenten. Ze heeft daarnaast een wereldwijd netwerk van vele duizenden potentiële informanten.
Nederlandse inlichtingenbronnen kennen de dienst als inventief en gedurfd. Sterk gericht op gevaar tegen het eigen land, minder geopolitiek denkend dan Amerikaanse en Britse diensten. De Mossad hanteert een eigen moraal. Een AIVD-bron: ‘Ze zijn zeer goed in mensen rekruteren. Daarbij gaan de handschoenen ook weleens uit, alles is geoorloofd.’
De Israëlische dienst deinst er niet voor terug het spel snoeihard te spelen. De Nederlandse bron: ‘Ze zetten dreigementen in om mensen voor ze te laten werken. Ze weten dat het verspreiden van een gerucht over mogelijk verraad van iemand in de Arabische wereld dodelijk kan zijn. Dit gebruiken ze in hun voordeel.’
Niet zelden botsen Nederlandse en Israëlische diensten over de noodzakelijkheid en risico’s van operaties. Een militaire bron: ‘Een afweging bij elke operatie is: wat vertellen we als het misgaat? De Mossad maakt daarbij andere afwegingen.’
De Israëlische dienst beschikt over een sabotage-eenheid en een team dat liquidaties voorbereidt en uitvoert. Niet zelden wordt goedkeuring voor een gerichte moord lichtzinnig gegeven, schrijft de Israëlische journalist Ronen Bergman in Rise and Kill First (Nederlandse vertaling: Schaduwoorlog). De Israëlische geheime diensten hebben ‘met een enkel knikje ter goedkeuring van de regering zeer controversiële moordaanslagen uitgevoerd, zonder enige parlementaire of publieke controle’.
Een AIVD-bron, die regelmatig met de Mossad heeft samengewerkt, vindt dat de Israëlische dienst met de gecoördineerde aanval op Hezbollah roekeloos heeft gehandeld. ‘Dit had de Mossad vijftien jaar geleden nooit gedaan. Ze opereerden toen strategischer en gericht op de lange termijn.’
Ja, zegt hij, de operatie is knap opgezet. ‘Maar wat is de meerwaarde? Je legt je werkwijze bloot en offert dekmantelbedrijven en menselijke bronnen op. En waarvoor? De sneuvelbereidheid zal onder Hezbollah-leden alleen maar verder zijn toegenomen.’
Hoewel alle ogen zijn gericht op de Mossad, heeft een andere Israëlische dienst waarschijnlijk óók een beslissende rol in de operatie gehad: Unit 8200, de kundige afluistereenheid van het Israëlische leger. Volgens The Times of Israel was de technische elite-eenheid betrokken bij het testen van de apparaten.
De piepers, nog geen 10 centimeter breed, moesten in het fabricageproces worden voorzien van een zeer explosief materiaal dat niet mocht opvallen én middels een ontstekingsreactie op het juiste moment diende te ontploffen. Daarvoor moest de firmware aangepast worden. Leden van Unit 8200 zouden meer dan een jaar aan de operatie hebben gewerkt.
Het Israëlische leger rekruteert de beste mensen van technische universiteiten voor Unit 8200. De omloopsnelheid is gigantisch, de gemiddelde leeftijd laag. De cultuur binnen de eenheid is er een van onbegrensde mogelijkheden. ‘Het grootste geschenk is de kwaliteit van de nieuwe mensen die elk jaar arriveren’, zei adjunct-directeur Uri Stav in een zeldzaam interview in 2022 tegen de Israëlische krant Haaretz.
‘Juist het gebrek aan ervaring en de vlotte omloopsnelheid zorgen voor een snelle reactie op veranderingen in de wereld. De jongens en meisjes groeien in de technologie die voortdurend verandert. Ze zijn minder vastgeroest in hun gewoonten.’
Het is een onderbelicht aspect na de omvangrijke aanval waarbij ook twee kinderen zijn gedood: valt de operatie wel binnen het oorlogsrecht? Verscheidene juridische experts menen van niet. Inlichtingenbronnen wijzen erop dat er wel heel lichtzinnig een inschatting is gemaakt van de risico’s en mogelijke nevenschade. Dat de terroristische organisatie van Hezbollah een legitiem doelwit kan zijn, begrijpen zij. Een van hen: ‘Maar hier is ook gegokt met de levens van onschuldigen.’
Liesbeth Holterman, strategisch adviseur van Cyberveilig Nederland, maakt zich zorgen over onderbelichte implicaties van de aanval. ‘Ik verbaas me erover dat de reacties lauw zijn.’
Dat inlichtingendiensten een alledaags apparaat gebruiken om te spioneren of saboteren, is niet nieuw. In het verleden werden paraplu’s, balpennen, peper- en zoutstellen en huistelefoons gebruikt. Sommige bevatten explosieven. Maar dat duizenden alledaagse communicatieapparaten werden omgetoverd tot granaten in de broekzakken van Hezbollah-leden, schept volgens haar een gevaarlijk precedent. Ook in het digitale domein.
‘Dat zet de deur open naar het inbouwen van kill switches in veelgebruikte apparatuur, zoals routers of systemen in industriële omgevingen, waarmee die onklaar kan worden gemaakt. Daarmee bevind je je op een glijdende schaal. En daar is nu amper een gesprek over.’
Met medewerking van Gizem Brasser, Pieter Sabel en Erik Verwiel.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant