Behalve mijnbouw en gaswinning zorgt ook klimaatopwarming voor veranderingen in de Waddenzee. Warmer zeewater, een stijgende zeespiegel en verschillen in zoet en zout water bedreigen het kwetsbare ecosysteem. Hoe kan het natuurgebied met werelderfgoedstatus worden beschermd?
"De naam verraadt het al: de Macoma balthica komt uit de Oostzee. Maar we noemen de schelp ook wel het nonnetje", vertelt Katja Philippart. Ze doet bij het kennisinstituut NIOZ onderzoek naar de effecten van klimaatverandering op ecosystemen in zee en is daarnaast directeur van de Waddenacademie. We staan op een wadplaat bij Texel en de wetenschapper laat een roze schelpje in haar handpalm zien.
"Het nonnetje kan niet goed tegen de hitte, daardoor zien we het langzaam verdwijnen." De schelp wordt geleidelijk verdrongen door de tere platschelp. De gevolgen daarvan voor het ecosysteem zijn nog niet duidelijk.
De Waddenzee kreeg door het warme water eerder te maken met massale kokkelsterfte, zoals na de hete zomer in 2018. "Het leek alsof ze aan de hitte probeerden te ontsnappen, maar daarbij zoveel zoveel energie verloren dat ze massaal stierven. Zoiets hadden we nog nooit eerder gezien."
Ecosystemen in de Waddenzee zijn langzaam aan het veranderen. Sommige soorten verdwijnen en andere komen ervoor in de plaats. Zo ook de Japanse oester. Die is ooit uitgezet door mensen, maar bleek beter te gedijen dan gedacht. "De Waddenzee ligt er tot aan Denemarken mee vol."
Je kunt inderdaad geen meter over het wad lopen zonder ze - in alle soorten en maten - tegen te komen. De oester kan wel 30 centimeter lang worden. De inheemse platte oester is juist bijna verdwenen. "De Japanse oester heeft een enorme boost gekregen van het warme water."
Dat warme water valt op. De temperatuur wordt op meerdere plekken gemonitord, onder andere op de veerboot tussen Den Helder en Texel. Philippart: "In juni 2023, toen de warmste juni ooit gemeten, zagen we schrikbarende getallen." De oplopende temperaturen hebben gevolgen voor het zeeleven: als het water warmer wordt, komen er meer zuidelijke soorten in het ecosysteem terecht.
Daar komt bij dat de hoeveelheid zoet water die via de grote rivieren naar de Waddenzee stroomt sterk wisselt. Tijdens de steeds warmere en droge zomers is er bijvoorbeeld minder zoet water beschikbaar, vertelt aardwetenschapper Bas Bijl van de Waddenvereniging. Dan stroomt er minder water naar de Waddenzee en raakt de zoutbalans verstoord, met gevolgen voor de natuur.
Veranderingen in de zoutgehaltes hebben volgens de wetenschappers gevolgen voor algen en schelpdieren, en daarmee voor de dieren die ze eten. "Het zoetwatervraagstuk bepaalt het voortbestaan van de Waddenzee", zegt Bijl. "Van alg tot zeehond is ervan afhankelijk."
De Waddenzee heeft met alle wadplaten het grootste gebied ter wereld dat bij laagtij droogvalt. De drooggevallen platen zijn een belangrijke voedselbron voor vogels. Als de zeespiegelstijging in dit tempo doorzet of versnelt, dreigen die wadplaten al vanaf 2030 kleiner te worden. Dat blijkt uit Duits, Deens en Nederlands onderzoek.
Als de wadplaten kleiner worden, is er minder voedsel voor vogels. Tien tot twaalf miljoen trekvogels - zoals de rosse grutto en de kanoetstrandloper - strijken hier neer tijdens hun tocht van het overwinteringsgebied naar het broedgebied. Philippart: "Stel dat deze vogels hier straks minder of geen eten meer kunnen vinden, dan veranderen de functie en waarde van de Waddenzee compleet."
De enige alternatieven voor de vogels zouden wadplaten in andere gebieden zijn, denkt zij. Maar ook die kunnen met een snelle zeespiegelstijging gedeeltelijk of volledig verdwijnen.
Op dit moment stijgt het waterniveau ieder jaar met enkele millimeters. Het is niet duidelijk hoe dat zich de komende decennia ontwikkelt. Wetenschappers hebben nog veel vragen over hoe snel de ijskap in Antarctica smelt en welke gevolgen dat heeft voor zeespiegelstijging. Meer extreem weer, zoals stormen, komt daar nog bij. Daarom treffen Waddeneilanden al maatregelen, zoals een verbreding van dijken.
Maar hoe kunnen we het ecosysteem beschermen? "Door de grote dynamiek kan de Waddenzee echt wel tegen een stootje, maar de staat van de natuur is niet goed", zegt aardwetenschapper Bijl. "Klimaatverandering gaat te snel om álle klappen te incasseren."
Bijl vertelt dat er nu een onderzoek loopt naar het verbrakken (zout maken) van delen van het Lauwersmeer, dat ooit bij de Waddenzee hoorde. "Dat zou ongekend positieve effecten hebben op de natuur", zegt hij.
Maar in de kern is het eenvoudig, denkt Philippart. "Minder CO2-uitstoot zal de effecten beperken." Ze is nog niet uitgepraat of we stuiten op een groepje onverstoorbare lepelaars. "Bijzonder. Die laten zich niet vaak van zo dichtbij zien", vertelt ze glunderend.
Source: Nu.nl algemeen