‘Strenger, sneller en soberder’, zei koning Willem-Alexander in de Troonrede over het beoogde asielbeleid van het kabinet-Schoof. Maar hoe dan? De eerste dag van de Algemene Politieke Beschouwingen gaf enige duidelijkheid.
In het regeerprogramma dat het kabinet op vrijdag 13 september presenteerde, staat het als punt één om asielmigratie terug te dringen: ‘Het in werking stellen van de uitzonderingsbepaling van de Vreemdelingenwet 2000.’
Dat gaat als volgt. Op voordracht van de minister-president wordt een Koninklijk Besluit (KB) vastgesteld, dat artikel 111 van de Vreemdelingenwet uit 2000 activeert. Met dit artikel mag het kabinet vanwege ‘buitengewone omstandigheden’ afwijken van de geldende verblijfregels voor vreemdelingen.
Zijn die buitengewone omstandigheden van kracht? In november 2022 onderzocht toenmalig staatssecretaris Eric van der Burg de werking van artikel 111 en oordeelde toen dat het geen kans van slagen zou hebben. Hij verwees voor die uitleg naar de memorie van toelichting bij de wet, die weer was gebaseerd op de voorloper van de huidige wet uit 1965. Het beroep op buitengewone omstandigheden zou ‘niet gerechtvaardigd’ zijn.
Diezelfde VVD, met Van der Burg inmiddels als Kamerlid, denkt daar nu anders over, getuige het regeerprogramma en het eerder gesloten hoofdlijnenakkoord met PVV, NSC en BBB. Die afwijkende opvatting moet nog wel juridisch ‘dragend gemotiveerd’ worden.
Afgaande op uitlatingen van PVV-leider Geert Wilders op de eerste dag van de Algemene Politieke Beschouwingen (APB) zal de onderbouwing vermoedelijk liggen in het feit dat de overheid door de snelle bevolkingsgroei (Wilders spreekt liever van ‘massa-immigratie’) op dit moment niet in staat is om haar grondwettelijke taak voor voldoende huisvesting, gezondheidszorg en onderwijs naar behoren te vervullen.
Wilders zei dat Nederland na Malta het dichtstbevolkte land van Europa is, met ‘een tekort aan alles’. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) maakte in augustus bekend dat Nederland de grens van 18 miljoen inwoners is gepasseerd. In 2016 waren er nog 17 miljoen inwoners. De belangrijkste oorzaak van de snelle groei, volgens het CBS, is ‘buitenlandse migratie’.
Een Koninklijk Besluit gaat vergezeld van een of meerdere algemene maatregelen van bestuur (amvb’s) waarin de nieuwe regels worden uitgewerkt. Het regeerprogramma somt een rijtje voorbeelden op van verplichtingen waaraan het kabinet zich wil onttrekken. Daartoe behoren het niet langer toestaan van gezinshereniging voor jongvolwassenen, het afschaffen van asielvergunningen voor onbepaalde tijd en het ongegrond verklaren van asielaanvragen als vreemdelingen niet op gehoor verschijnen.
Artikel 110 van de Vreemdelingenwet schrijft voor dat wanneer het besluit tot een KB eenmaal is genomen, ‘onverwijld een voorstel van wet’ aan de Tweede Kamer wordt gestuurd over de beoogde duur van het beroep op de uitzonderingsbepaling in artikel 111. Met andere woorden: aan de noodmaatregelen moet een termijn worden verbonden.
Volgens het regeerprogramma worden het KB, het bijbehorende voortduringswetsvoorstel en de eerste amvb’s ‘in één pakket voorgelegd aan de ministerraad’. Bij overeenstemming over de maatregelen en de juridische grondslag gaat het pakket dan naar de Raad van State, de belangrijkste adviseur van het kabinet.
Volgens minister Marjolein Faber (Asiel en Migratie, PVV) is de juridische toetsing op haar departement intern al gedaan, maar de partijloze premier Dick Schoof zei op 13 september, in zijn wekelijkse persconferentie, daarvan niet op de hoogte te zijn.
Minister Judith Uitermark (Binnenlandse Zaken, NSC), verantwoordelijk voor de rechtsstaat, schreef op Prinsjesdag in antwoord op Kamervragen dat het kabinet zich bij alles wat het doet zal houden aan ‘Europese regelgeving en internationale verdragen’. De beoogde maatregelen zijn nog niet van kracht op het moment dat de Raad van State zich erover buigt.
Het (spoed)advies van de Raad van State wordt vervolgens in de ministerraad besproken. Als het negatief is, zei waarnemend fractievoorzitter Nicolien van Vroonhoven (NSC) eerder tegen de Volkskrant, zal haar partij niet akkoord gaan. Dan moet het pakket ‘terug naar de tekentafel’.
Mocht de Raad van State alleen enkele kanttekeningen plaatsen, dan kan het kabinet zelf beslissen wat het daarmee doet en vervolgens overgaan tot openbaarmaking. Kort daarna volgen debatten in de Tweede en Eerste Kamer, maar de volksvertegenwoordigers hebben dus vooraf geen kans gehad om invloed uit te oefenen.
Opmerkelijk is dat Kees van der Staaij (SGP), tot voor kort nestor van de Tweede Kamer maar inmiddels lid van de afdeling advisering van de Raad van State, in een radio-interview deze week al liet weten dat het noodrecht is bedoeld voor ‘bestuurlijke overmacht, niet voor bestuurlijke onmacht’.
De oppositie in de Tweede Kamer uitte tijdens de politieke beschouwingen grote bezwaren tegen de gang van zaken. ‘Trap niet in deze val’, zei D66-fractievoorzitter Rob Jetten. Frans Timmermans, leider van GL-PvdA, sprak van ‘een rechtstreekse aanval op de democratische rechtsstaat’ en ‘een ondemocratische truc’. Timmermans uitte de vrees dat ‘een KB wordt geslagen en de Kamer pas maanden later aan zet is’.
CDA-leider Henri Bontenbal vroeg zich af waarom voor de route van het staatsnoodrecht is gekozen. ‘U hebt in deze Kamer een meerderheid, dus u had met spoedwetgeving concrete voorstellen kunnen doen waarover wij gewoon hadden kunnen debatteren. Past dit bij het koesteren van een democratisch ethos?’
Maar PVV-leider Geert Wilders herhaalde talloze malen, in verschillende bewoordingen: ‘De Kamer wordt niet buitenspel gezet.’ En: ‘De Kamer wordt niet gepasseerd.’ Hij benadrukte dat de Kamer meteen na de bekendmaking van de amvb’s aan zet is. Ook het verwijt van Jetten dat Wilders zich gedraagt als ‘zonnekoning’ deerde hem niet. ‘Kom bij mij niet aan dat dit ondemocratisch is.’
Wilders wees erop dat artikel 110 lid 3 van de Vreemdelingenwet gebiedt dat als de Staten-Generaal het wetsvoorstel verwerpen, het KB ‘buiten werking’ wordt gesteld.
Het ‘strengste asielbeleid ooit’, waarover Wilders voortdurend spreekt, moet verder vorm krijgen met een tijdelijke ‘asielcrisiswet’. Daarin worden zaken geregeld die niet onder de noodwetgeving vallen, zoals het intrekken van de spreidingswet die het vorige kabinet invoerde om asielzoekers beter te verdelen over alle gemeenten.
Minister Faber heeft woensdag de Europese Commissie laten weten dat bij een toekomstige verdragswijziging Nederland om een opt-outclausule zal vragen, waarmee het zich net als Denemarken zou kunnen onttrekken aan Europese asiel- en migratieregelgeving. Wilders noemde dit woensdag een ‘mini-Nexit’. Een woordvoerder van de Commissie liet nog dezelfde dag weten dat dit de komende jaren niet aan de orde zal zijn omdat er geen verdragswijziging op komst is.
Ten slotte volgt nog een uitgebreid ‘asielhervormingspakket’, dat diverse structurele hervormingen bevat. Een daarvan is terugkeer naar het tweestatusstelsel van voor 2000, waarbij oorlogsvluchtelingen een lichtere beschermde status krijgen dan persoonlijk vervolgden.
Volg alles over de Algemene Politieke Beschouwingen en de plannen van kabinet-Schoof in ons dossier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant