Het is de grootste materiestroom ooit door mensen gezien in het heelal: diep in de kosmos hebben astronomen ontdekt dat een zwart gat een straal van duizelingwekkend formaat heeft voortgebracht. ‘Behoorlijk krankzinnig en heel cool.’
De nieuw ontdekte straalstromen – twee in totaal, aan weerszijden van het zwarte gat – zijn samen 140 keer zo groot als de Melkweg, het thuissterrenstelsel waarin de zon en honderd miljard andere sterren hun leven slijten. Dat schrijven astronomen donderdag in het vakblad Nature.
De astronomen gaven de megastructuur de naam Porphyrion, naar een reus uit de Griekse mythologie.
Over de auteur
George van Hal is wetenschapsredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft over sterrenkunde, natuurkunde en ruimtevaart.
Zwarte gaten, die met hun groteske zwaartekracht geregeld dingen verzwelgen, zijn rommelige eters. ‘Het zwarte gat in het centrum van een sterrenstelsel verslindt sterren, stof en gas, maar het slikt niet alles’, zegt de Nederlandse astronoom Martijn Oei (California Institute of Technology), hoofdauteur van het onderzoek, daarover in een persverklaring. ‘Een klein deel van het materiaal dat in de buurt komt, wordt naar boven en onder geschoten in de vorm van jets.’ Of in het Nederlands: straalstromen.
De onderzoekers gebruikten de Europese radiotelescoop Lofar, waarvan het zwaartepunt in het Drenthse Exloo ligt, om de hemel af te speuren naar precies dit soort megastructuren. In 2022 ontdekte dezelfde groep al een eerder reusachtig exemplaar, Alcyoneus, zo’n honderd Melkwegen lang.
De nieuwe zoektocht leverde zo’n achtduizend nieuwe structuren op die niemand eerder had gezien. Porphyrion was daarvan de grootste. De straalstroom is 7,4 tot 9,3 miljard jaar geleden aan het zwarte gat ontsproten.
‘Als dit resultaat klopt, is het behoorlijk krankzinnig en heel cool’, oordeelt hoogleraar Sera Markoff van de Universiteit van Amsterdam, expert op het gebied van zwarte gaten en hun straalstromen, zelf niet betrokken bij het onderzoek. ‘De hoeveelheid energie in deze jets is 100 miljard keer groter dan een typische supernova’, zegt ze, verwijzend naar de krachtige kosmische explosies waarin zware sterren sterven.
Door die overweldigende energie en het duizelingwekkende formaat, vermoeden de onderzoekers dat deze materiestromen mogelijk invloed hebben gehad op de vorm van het kosmisch web, de grootschalige structuur van het heelal. Zoom ver genoeg uit, en de miljarden en miljarden sterrenstelsels die de kosmos bevolken beginnen eruit te zien als een soort web of spons: draden – filamenten, in vakjargon – met veel materie, afgewisseld met relatieve leegtes.
Wanneer je meeweegt dat het heelal miljarden jaren terug kleiner was dan nu, bestrijkt Porphyrion qua grootte een grove 66 procent van een typische leegte in het web. ‘De uitstroom is dus waarlijk van kosmologisch formaat’, schrijven de onderzoekers in hun artikel.
Straalstromen van zwarte gaten spuwen straling, warmte, (zware) atomen en magnetische velden de ruimte tussen de sterrenstelsels in. Oei: ‘Vooral dat magnetisme vind ik interessant. We weten dat magnetisme zich via het kosmische web een weg baant naar sterrenstelsels, sterren en uiteindelijk naar planeten, en dat het belangrijk is voor het leven op aarde. Maar waar begint het precies? Liggen de jets aan de basis? Dat wil ik graag onderzoeken.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant