Dirigent en oprichter Jos van Immerseel van het Brugse orkest Anima Eterna is ontslagen. De reden: aanhoudend agressief gedrag. Betekent dit het einde van zijn carrière of duikt hij, zoals andere aangeklaagde dirigenten, straks weer op in de klassieke muziekwereld?
Het was wel bekend dat Jos van Immerseel (78) driftig kon zijn. Maar dat de dirigent en pianist weggestuurd zou worden bij Anima Eterna, het Belgische orkest dat hij zelf heeft opgericht, kwam voor velen als een schok.
Van Immerseel zou ‘de waarden die hij al jaren met Anima Eterna deelt herhaaldelijk naast zich (hebben) neergelegd’, staat sinds maandag op de website te lezen. Het bestuur beschuldigt hem van ‘aanhoudend agressief gedrag’ en ‘regelmatige inbreuken op de contractuele verplichtingen’.
Over de auteur
Merlijn Kerkhof is redacteur klassieke muziek van de Volkskrant.
Van Immerseel ontkent de aantijgingen. ‘Ik heb niets verkeerd gedaan’, laat hij dinsdag telefonisch aan deze krant weten. ‘Dit is ongehoord, dit is broodroof, dit is smaad. Agressief? Ik ben iemand die als dirigent probeert te motiveren, te inspireren, niet iemand die zegt: dit moet zo. Ik heb al meer dan 400 steunbetuigingen gehad. Dit heeft alleen maar te maken met mijn artistieke verschillen van inzicht met de zakelijk directeur. Ik heb een advocaat genomen, die heeft me verboden om verder commentaar te geven.’
De in Antwerpen geboren Van Immerseel geldt als een van de grote dirigenten en ensembleleiders in het hoekje van de klassiekemuziekwereld dat de ‘historisch geïnformeerde uitvoeringspraktijk’ wordt genoemd. Nederland en België liepen voorop in de herontdekking van oud repertoire, dat moest worden uitgevoerd op (kopieën van) historische instrumenten; de speelwijzen uit de tijd van de compositie moesten zoveel mogelijk in acht worden genomen.
Met Philippe Herreweghe (77, oprichter van Collegium Vocale Gent), René Jacobs (77, barokdirigent en daarvoor countertenor: een mannelijke zanger die in falsetregister zingt) en Sigiswald Kuijken (80, violist en leider van La Petite Bande) behoort Van Immerseel tot de vier Vlaamse mastodonten van die beweging.
Van Immerseel onderscheidde zich niet alleen door zich in te spannen voor de fortepiano’s – voorlopers van de vleugel zoals we die nu kennen, waarmee hij al Mozarts pianoconcerten opnam –, hij breidde ook het repertoire uit dat een ‘historisch geïnformeerd’ orkest werd geacht te spelen. Ook de Romantiek en zelfs stukken uit de 20ste eeuw kregen onder Van Immerseel een historisch verantwoorde aanpak op oude instrumenten. Anima Eterna werkt op projectbasis met freelancers en is het huisorkest van het Concertgebouw Brugge.
Anima Eterna is geïnstitutionaliseerd, en Van Immerseel had het niet alleen meer voor het zeggen. Vijf jaar geleden werd besloten dat het orkest bij wijze van overgangsperiode wisselend met Van Immerseel en andere gastdirigenten zou samenwerken. Volgens ingewijden zou hij niet kunnen wennen aan die nieuwe, kleinere rol.
Altviolist Esther van der Eijk betreurt het vertrek en was verrast door het bericht, maar zegt het bestuur te vertrouwen in zijn beslissing. ‘Dit is voor niemand goed’, zegt de Nederlandse. ‘Vooropgesteld: ik heb enorm respect voor Jos. Hij is een geweldig musicus, wij hebben prachtige projecten met hem gedaan. Dat beaamt gelukkig iedereen. Maar hij was een koning die zijn rijk heeft moeten loslaten, dat is moeilijk. Vergelijk het met de pater familias die een bedrijf moet doorgeven aan de volgende generatie. Zelfs als je familie bent, gaat dat niet altijd zonder pijn.’
De casus-Van Immerseel is inmiddels het zoveelste voorbeeld in de klassiekemuziekwereld van een dirigent die wordt ontslagen om (vermeend) ongepast gedrag, of die daar slechts van wordt beschuldigd zonder dat dit grote gevolgen heeft. Wel past het in twee nieuwe trends. Gingen aanklachten de laatste jaren vrijwel altijd over seksueel grensoverschrijdend gedrag, nu is ook (vermeende) agressiviteit een reden voor ontslag.
De tweede trend is dat dirigenten ook aan de kant worden gezet bij ensembles die ze zelf hebben opgericht, waarvan ze jarenlang het boegbeeld waren en die doorgaans zelden of nooit onder leiding van een andere dirigent optraden.
Zo werd onlangs de veelgeprezen Fransman François Xavier Roth (52) vervangen door zijn eigen club Les Siècles, dit nadat zijn andere orkest – het Gürzenich Orchester in Keulen – afscheid van hem had genomen. Uit onderzoek bleek dat Roth herhaaldelijk seksueel getinte appjes en dickpics naar orkestleden had gestuurd.
En dan is daar de casus-John Eliot Gardiner, die in beide trends past. De inmiddels 81-jarige dirigent sloeg vorig jaar een zanger na een opera-uitvoering. Gardiner bood zijn excuses aan, ging in therapie en verwachtte dat hij wel weer aan het werk kon bij zijn eigen Monteverdi Choir, English Baroque Soloists en Orchestre Révolutionnaire et Romantique; clubs waarvan Gardiner aan de wieg stond. Het bestuur besloot anders: Gardiner hoefde niet meer terug te komen.
Wie Gardiner zijn misstap heeft vergeven en hem weer graag aan het werk wil zien, kan op 7 december naar de Elbphilharmonie in Hamburg. Daar presenteert de Engelsman namelijk zijn nieuwe, in alle haast opgerichte Constellation Choir & Orchestra. Saillant: een week later staan in diezelfde zaal Gardiners oude koor en orkest geboekt, in precies hetzelfde repertoire (Bach en Charpentier), maar dan onder leiding van Christophe Rousset. De Elbphilharmonie biedt zelfs een service aan dat kaartkopers die toch liever naar Gardiner gaan, hun kaart nog kunnen omruilen.
Of Van Immerseel een dergelijke actie ook van plan is? ‘Zover ben ik nog niet’, aldus de dirigent.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant