Archiefstukken over de Bijlmerramp, vorige week openbaar gemaakt, zitten in zuurvrije blauwe mappen met een fris lintje erom. Kopiëren mag niet, de camera van je laptop wordt afgeplakt, een beveiliger kijkt mee.
Dit verwachtingsvolle ritueel geeft de illusie dat deze mappen verrassingen zouden kunnen bevatten, iets nieuws misschien. Daar is geen sprake van, niet in deze vrijgegeven documenten. Want dit is het echte verhaal: 32 jaar nadat een Israëlisch vrachtvliegtuig is neergestort op twee flats in de Amsterdamse Bijlmer, met 43 doden tot gevolg, blijven tientallen archiefstukken vooralsnog geheim.
In een zaaltje van het Nationaal Archief scrollt een medewerker door de inventaris. Achter slot en grendel liggen hier ruim zestig documenten, conceptrapporten, correspondentie, vluchtgegevens, fotoboeken, getuigenverklaringen, processen-verbaal over een verdwenen cockpitvoicerecorder.
Over de auteur
Ana van Es is rondreizend columnist voor de Volkskrant. Eerder was ze onder meer correspondent in het Midden-Oosten.
Geheimhouding, zo lezen we, is in het ‘belang van de Staat of zijn bondgenoten’. Ambtenaren kijken ernaar, er wordt gesproken over een ‘balancing test’, dat betekent de kluis op een voorzichtige kier, maar harde toezeggingen zijn er nog niet. Openbaarmaking is pas gegarandeerd als bijna niemand van de nabestaanden meer leeft. De archiefinventaris bevat surrealistische jaartallen: 2068, 2071, 2074.
Onder het motto ‘licht is het beste medicijn tegen donkere achterkamertjes’ adviseerde een commissie onder leiding van GroenLinks-politica Ineke van Gent, in het dagelijks leven burgemeester van Schiermonnikoog, afgelopen voorjaar om het Bijlmerramp-archief ruimhartiger openbaar te maken. ‘Ja, het kan en, ja, het moet.’
Openbaarheid is aantrekkelijk zolang je geen staatsmacht hebt. Het Bijlmerramp-archief werd op de politieke agenda gezet door Pieter Omtzigt, toen hij nog onafhankelijk Kamerlid was. De PVV steunde hem daarin. Nu houdt PVV-minister Barry Madlener (Verkeer en Waterstaat) enkele documenten in de kluis die volgens de adviescommissie subiet openbaar moeten worden.
De nu vrijgegeven stukken vertellen het verhaal dat we kennen. Op die noodlottige oktoberavond in 1992 verloor een Boeing 747 van de Israëlische luchtvaartmaatschappij El Al, onderweg van Washington naar Tel Aviv, twee motoren boven het Gooimeer. Constructiefout, slordig onderhoud, stomme pech.
Was de Boeing met vier mensen aan boord in open water gecrasht, dan had deze ramp zich niet vastgezet in het collectieve geheugen. Maar het zwaarbeschadigde vliegtuig keerde terug naar Amsterdam, probeerde tevergeefs Schiphol te halen en verpletterde twee flats met tientallen bewoners.
Hier begint het mysterie: de cockpitvoicerecorder is nooit teruggevonden. Waarschijnlijk ‘gestolen’, aldus de luchtvaartinspectie. Uit de vrachtbrieven spreekt ongemak. De lading bestond niet alleen uit bloemen, parfum en computeronderdelen, maar ook uit raketonderdelen en chemische stoffen, ‘gevaarlijk’ staat er bij herhaling.
Even bellen met Rob van Gijzel, die als Tweede Kamerlid in de jaren negentig onophoudelijk de Bijlmerramp onder de aandacht bracht, andere politici noemden hem de ‘Bijlmerboy’, dat was niet aardig bedoeld.
De openbaarmaking van nu noemt hij ‘een beetje fake’. ‘Hij begint over ‘het eerste halve uur’ na de ramp, toen er mogelijk verboden zaken uit het puin gehaald zijn. ‘We weten het gewoon niet. Zolang zoveel stukken geheim blijven, blijft de twijfel. Het roept de vraag op: wat raakt er aan de staatsveiligheid?’
Bijna had het Bijlmerramp-archief niet meer bestaan. Een jaar of tien geleden waren grote delen als ‘te vernietigen’ onderweg naar de papierversnipperaar, blijkt uit het rapport van de commissie-Van Gent. Sindsdien verwijst de regering naar een luchtvaartverdrag uit de Tweede Wereldoorlog, dit vormt een blokkade voor openbaarmaking.
Uit een blauwe map dwarrelt een woedende brief, geschreven door de inspecteur van de Rijksluchtvaartdienst die het onderzoek naar de Bijlmerramp leidde, Henk Wolleswinkel. Vorig jaar overleed hij op 87-jarige leeftijd.
Drie weken na de ramp stuurde Wolleswinkel bij de ambtelijke top van het ministerie van Verkeer en Waterstaat aan op meer openheid. Hij vond de situatie ‘onhoudbaar’ worden en wilde een ‘read out’ van een tape vrijgeven, een tussenrapportage publiceren. Deze publicatie staat nu gepland voor 2069.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant