De Varagids-rubriek Buis en Haard berust op een ijzersterk concept: naar binnen kunnen loeren bij de bekende (en iets minder bekende) Nederlander. Al zo’n 1.500 keer openden bekendheden hun deuren om zich voor, naast of bij hun tv te laten vastleggen. Reden genoeg voor een jubileumboek.
Het is bijvangst, het gaat natuurlijk vooral om de uiterst genoeglijke inkijkjes in de huizen van BN’ers, maar in een boek over de jubilerende Varagids-rubriek Buis & Haard (sinds 1994) toont de liefde, in vol ornaat, zijn grillige paden. Jeroen Pauw en Manuela Kemp, Eva Jinek en Freek Vonk, Thomas van Luyn en Sanne Wallis de Vries, Henry van Loon en Jennifer Hoffman, Jort Kelder en Georgina Verbaan (en Jort Kelder en Lauren Verster) zijn niet meer bij elkaar; allang niet meer zelfs, in de meeste gevallen.
Ook modeontwerper en ondernemer Olcay Gulsen en radiomaker Ruud de Wild hebben hun relatie verbroken, in 2023. In 2021 zat het er misschien al aan te komen, getuige hun conversatie over tv-kijken. Zij: ‘James Bond is een seksist. Hij gebruikt mooie vrouwen.’ Hij: ‘Dat is het meest idiote wat ik ooit gehoord heb.’
Over de auteur
Paul Onkenhout is verslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over media, muziek en populaire cultuur.
Buis & Haard is een tijdschriftrubriek met een ijzersterk concept: een interview over tv-kijken (de buis) gecombineerd met een huiselijke foto (de haard). Ook na vijftienhonderd afleveringen is er nog geen sprake van een houdbaarheidsdatum. Roy van Vilsteren, een van de samenstellers van het jubileumboek, is al de vierde hoofdredacteur die Buis & Haard elke week in de gids plaatst.
Nieuwsgierigheid over het interieur van BN’ers – of semi-BN’ers, ook de Varagids ontsnapt niet aan ze – droogt nooit op. De bereidheid om mee te werken is onveranderd groot, vanwege een portie ijdelheid van de hoofdrolspelers en het onschuldige gespreksthema.
Op de foto die Clemens Rikken van Gulsen en De Wild maakte, is alles nog koek en ei. In de zorgvuldig gestileerde woonkamer met een open keuken zijn ze op de bank lekker tegen elkaar aangekropen. Verder: één plant (een zieltogende strelitzia), een houten vloer met visgraatmotief, houten stoelen met een zwart onderstel voor aan de eettafel in de keuken en een vervaarlijk ogende messenset.
Aan het interieur van het stel is niks persoonlijk te ontdekken, geen foto’s, geen boeken, geen kranten, geen rommeltjes, niks. Het zou een willekeurige Airbnb in een willekeurige West-Europese stad kunnen zijn, als het semi-antieke tafeltje in het midden er niet had gestaan, met daarop pontificaal twee tassen – háár touch en statement.
De tassen zijn van Gucci en Hermès. Ze zijn peperduur, en voor gluurders niet te missen. De blauwe Hermès-tas kost een slordige 22 duizend euro, tweedehands. Dat is Buis & Haard voor sommigen ook, een podium om het breed te laten hangen.
Over grote thema’s gaat het in de rubriek niet, behalve die keer dat circusdirecteur Toni Boltini in een stuk van Eric van Onna de strategie van milieuclub Greenpeace vergeleek met die van Adolf Hitler en tientallen leden hun lidmaatschap van de Vara opzegden. Dat was in 1995, de rubriek draaide nog warm.
De erkenning volgde in de loop der jaren. Bij het twintigjarig bestaan, gevierd met een expositie bij Beeld & Geluid in Hilversum, noemde bladenmaker Rob van Vuure Buis & Haard een van de tijdschriftrubrieken die in Nederland op eenzame hoogte staat. De anderen waren Anybody (1991), een rubriek uit Van Vuures eigen koker, in het inmiddels verdwenen blad Viva, waarin mensen zich naakt lieten fotograferen.
De derde is Zelfportret (1997) in HP/De Tijd. Daarin worden interviews gehouden volgens een vast stramien, ooit verzonnen door de Franse schrijver Marcel Proust. Het gemeenschappelijke kenmerk van de drie rubrieken: voyeurisme, sluiks en in een keurige vorm.
Begin jaren negentig gaven BN’ers zich nog niet vaak bloot, behalve als Ivo Niehe langskwam of een van de roddelbladen. Bovendien nam hun aantal snel toe, door het uitdijende tv-aanbod. Realityshows waren nog geen schering en inslag (Big Brother begon in 1999) toen de huisdeuren opengingen voor Buis & Haard, en in het bijzonder voor Eric van Onna.
De freelancejournalist, 63 inmiddels, heeft sinds 1994 naar eigen schatting rond de twaalfhonderd afleveringen voor zijn rekening genomen, samen met de fotografen Clemens Rikken (ruim duizend) en Bob Bronshoff. Of Van Onna ook de bedenker van de rubriek is, is niet meer te reconstrueren. Hij had voor de Varagids al enkele verhalen gemaakt over het kijkgedrag van politici toen hij naar eigen zeggen op het idee kwam om het arsenaal uit te breiden.
Het viel samen met de vernieuwingsdrang van de nieuwe hoofdredacteur. Daan Dijksman was overgestapt van HP/De Tijd en in mei 1994 begonnen bij wat toen nog Vara tv magazine heette. De omroepgids schreeuwde om verandering, zegt Dijksman.
‘Ik wilde het allemaal anders doen, die neiging hebben alle nieuwe hoofdredacteuren. Er was ook aanleiding voor. Het was in een paar opzichten een raar blad. Het begin en het einde ervan was bijvoorbeeld niet leuk. En dat leek me geen aanbeveling voor een tijdschrift dat zichzelf serieus neemt.’
Zoals zoveel Nederlandse bladenmakers (en krantenmakers) putte Dijksman zijn inspiratie uit buitenlandse voorbeelden, New York Magazine onder meer. Van een klassieke omroepgids maakte Dijksman een mediatijdschrift. Vaststaat dat hij de naam van de rubriek heeft verzonnen, ‘een beetje oubollig, maar wel goed’.
Hij had de ‘waardige binnenkomer’ gevonden waarnaar hij op zoek was. ‘Omdat de rubriek appelleert aan wat ik altijd ‘verantwoord voyeurisme’ noemde. Je kunt een blik werpen op interieurs die de ene keer ten hemel schreiend lelijk zijn, en een andere keer aangenaam verrassen.’
De grootste meevaller: ‘In de praktijk bleek dat ontzettend veel mensen mee wilden doen. Het gespreksonderwerp is natuurlijk volkomen onschuldig; een beetje té onschuldig, misschien wel. Al die mensen die vertellen dat ze zo graag naar Nieuwsuur kijken, wat kan mij het schelen.’
De hoofdredacteur koos Eric van Onna uit om de klus te klaren, niet in de laatste plaats vanwege diens vermogen om snel telefoonnummers van BN’ers binnen te halen en zijn doorzettingsvermogen om ze over de streep te trekken. ‘Het is een levenswerk.’
Van Onna zit vol verhalen en hij vertelt ze graag, bijvoorbeeld over die keer dat hij met fotograaf Bronshoff op kosten van de Vara naar Portugal vloog, ‘dat kon toen allemaal nog’, en ten huize van schrijver en dichter Gerrit Komrij en diens vriend werd onthaald op een copieus maal.
‘Ze hadden hun huishoudster speciaal voor ons aan het werk gezet. En er moest uitgebreid bij worden gedronken. Dat moest niet te lang duren, aan dronken mensen heb ik niks, maar het ging gelukkig allemaal goed.’
Verder: kunstschilder Anton Heyboer ‘met zes of zeven vrouwen en dubbel zoveel herdershonden’. Een stuk of vijf tv-toestellen waren beveiligd met tralies, ‘anders zouden de honden ze verwoesten’. De zelfverzekerde programmamaker Willibrord Frequin (drie keer in Buis & Haard, één keer minder dan Jort Kelder) vertelde dat hij ervan overtuigd was dat de hemel volhangt met tv’s en dat zijn eigen programma’s daar de hele dag worden uitgezonden.
In de loop der jaren werd de foto groter afgedrukt, en werd het interview korter. Tv-toestellen kregen een ander uiterlijk en het kijkgedrag veranderde, vooral door de komst van de streamingdiensten. ‘En jongeren kijken nog maar zelden live tv. Als er al naar de NPO wordt gekeken, is het uitgesteld.’
Naast zijn werk in de journalistiek werkt Van Onna in de zorg, met verstandelijk gehandicapten. Het raakvlak: ‘In beide gevallen is het een kwestie van goed luisteren.’ Kortom, ‘Buis & Haard is een feest om te maken’, mede dankzij de bereidwilligheid van de BN’ers. ‘Voor Eric van Onna heeft niemand iets te vrezen.’
Onvervulde wensen zijn er wel. Onder anderen Sonja Barend, Joop van den Ende, Sven Kockelmann en, vreemd genoeg, Ivo Niehe zijn nog niet afgevinkt. Ook Youp van ’t Hek, sinds jaar en dag medewerker van de Varagids, houdt de deur voor Van Onna en de fotograaf dicht. ‘Ik heb hem al zes keer benaderd en ga net zo lang door totdat hij ja zegt.’
Buis & Haard, BN’ers in hun woonkamer. Uitgave van de Varagids, € 30,00.
De man van De Jeugd van Tegenwoordig en zijn ‘televisierelatie’, rapper Turk, deden het in een appartement op het KNSM-eiland in Amsterdam anders dan anderen, herinnert fotograaf Clemens Rikken zich. ‘Ze poseerden niet. Ze waren aan het gamen en gingen daar gewoon mee door. Dat huis was een zoete inval van gamers.’
Meestal laat Rikken mensen maar wat aanrommelen. ‘Intussen maak ik foto’s. O, nu al, zeggen ze verbaasd als ik vertel dat ik klaar ben. Van rapper Turk heb ik hierna nooit meer iets gehoord, ik geloof niet dat hij is doorgebroken.’
Interviewer Van Onna stond voor een dichte deur, Willie Wartaal kwam pas na drie kwartier opdagen. ‘Hij had sneakers gekocht. Ik móést ze hebben, zei hij. Hij had meer dan honderd paar sneakers en was daar enorm trots op. Het komt zelden voor dat ik moet wachten. Bijna altijd ontvangen mensen me op tijd, met gekamde haren, schone nagels en in een huis dat net is gestofzuigd.’
Turk, 24 jaar destijds, in het interview: ‘Vroeger was tv veel gezelliger en kreeg je meer een huiskamergevoel.’
PvdA’er en FC Utrecht-supporter Hans Spekman ontving Rikken met zijn gezin in een ‘klein, knus arbeidershuisje’ in Utrecht. ‘Zoals je dat verwacht bij Hans Spekman.’ De vele meubelstukken bleek hij zelf te hebben getimmerd.
Het gezin liet Rikken zijn gang gaan. ‘Dat is wel eens anders, dan krijg ik precies te horen waar ik moet gaan staan om de foto te maken.’ In Utrecht trof hij evenmin een zorgvuldig gestileerde woonkamer aan. ‘Vaak liggen er hoogdravende boeken op een keurig stapeltje klaar en is de NRC nonchalant op tafel gelegd.’
Muriël Spekman noemde De uitvreter van Nescio haar favoriete boek. Over voetbalprogramma’s zei ze: ‘Het is erg vermakelijk hoe ze kunnen leuteren over niets, eigenlijk zijn het wijvenprogramma’s.’
Jort Kelder staat op 1 in het Buis & Haard-klassement, vier keer stond hij sinds 1994 in de rubriek. Kelder poseerde achtereenvolgens met stewardess Marjolein, Georgina Verbaan, Lauren Verster en alleen.
Van Onna: ‘‘Eric, wat doe je me aan’, zei hij de laatste keer dat ik hem benaderde, ik heb er al twee keer in gestaan, dit is slecht voor mijn imago. En daarna vroeg hij wanneer ik zou langskomen.’
Rikken: ‘Jort is een fenomeen. Hij heeft nooit tijd en doet altijd moeilijk. Vooruit dan maar, zegt hij dan na een tijdje, omdat jij het bent. En dan neemt hij uitgebreid de tijd en is het heel gezellig.’
De foto van Kelder met actrice Georgina Verbaan nam Rikken op een ongewone plek. ‘In het huis hingen overal tv’s, hij stelde zelf de badkamer voor. Sommige mensen willen zich in hun slaapkamer laten fotograferen, maar dat doe ik niet meer. Foto’s van mensen die in bed tv-kijken, vind ik te lomp.’
Foto Clemens Rikken, tekst Eric van Onna
De meestbesproken helft van het echtpaar Van Royen was eind 1999 niet zij, maar hij. Ton van Royen had als reporter van de Amsterdamse zender AT5 landelijk de aandacht getrokken. Het opzienbarende debuut van Heleen, de roman De gelukkige huisvrouw, verscheen pas een jaar later. ‘Een bescheiden, vriendelijke vrouw’, herinnert Van Onna zich. ‘En hij was de gevierde man.’
Rikken was te vroeg voor de afspraak, zij was nog aan het stofzuigen. Ton van Royen stelde voor om op de driewieler te gaan zitten. Rikken: ‘Soms voelen mensen zich ongemakkelijk, dan gaan ze iets koddigs doen. Frénk van der Linden ging bijvoorbeeld stofzuigen, hij trok er een gek gezicht bij.’
Het tv-toestel is prominent in beeld, zoals op vrijwel alle foto’s uit de eerste jaren. Rikken: ‘Daar ben ik van afgestapt. Ze werden ook steeds groter, platter en lelijker, die tv’s.’
In het hol van de leeuw, de Vara, pakte journalist Ton van Royen met bravoure een van de bekendste gezichten van de omroep hard aan. Paul Witteman was de ‘meest overschatte journalist’ en de ‘schnabbelkoning’ van Nederland bovendien.
Foto Bob Bronshoff, tekst Eric van Onna
In woord en beeld misschien wel het hoogtepunt in dertig jaar Buis & Haard. Gerard Reve stond er in het Belgische Machelen op dat hij de auto van Bob Bronshoff zou zegenen, voordat de fotograaf huiswaarts keerde. Voordien had de grote volksschrijver met Bronshoff urenlang zijn opvattingen gedeeld over onder meer katholieke katten en de rode Vara-familie.
De drank kwam op tafel. Reve (rode wijn) en zijn man Joop Schafthuizen (bier, Westmalle) zaten lekker te paffen (Barclay). Van Onna deed het interview telefonisch en noteerde onder meer uit de mond van Reve dat hij zich vereenzelvigt met schurken in Duitse krimi’s, ‘als hij tenminste een mooie jongen is’.
Ook zei hij: ‘Gerrit Hiemstra, de man van het wederbericht, prachtig. Als hij op de buis is, gaan wij op onze knieën. Gebruik maar gerust het woord opwinding.’ Verder vond het paar Kees Driehuis een ‘huichelachtige schnabbelaar’, Karel van de Graaf een ‘hypocriete, emotieloze etter en nog kaal ook’ en Gerri Eickhof een ‘schurk.’
Ook werd gepleit voor camera’s in douches na sportwedstrijden en zei Reve dat hij korte tijd een tragische verhouding met Maartje van Weegen had gehad. ‘Maar ik wil daar verder niet zo veel over kwijt.’ Prinsjesdag was een andere favoriet van de schrijver: ‘Dan knik ik naar de koningin en als ik haar zonen dan zie dartelen met hun vader moet ik alweer wenen.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant