Een nieuwe chatbot boekt succes bij het ontzenuwen van complottheorieën. Deze AI-toepassing wist het geloof in samenzweringstheorieën bij honderden proefpersonen minder hardnekkig te maken.
Gelooft die ene buurman nog steeds dat president Bush achter de aanslagen op het World Trade Center zat? Stuur hem dan een link naar debunkbot.com, adviseren Amerikaanse onderzoekers. Hun ‘complotbot’ dempte met op feiten gebaseerde argumenten het geloof van complotdenkers in beruchte samenzweringstheorieën.
Kort na de covidpandemie geloofde een op de vijf Nederlanders in complottheorieën, bijvoorbeeld dat een geheimzinnige schaduwregering de dienst uitmaakt. Desinformatie-deskundigen zijn naarstig op zoek naar een manier om dit fenomeen te bestrijden. Mensen die in een samenzweringsfuik zitten komen hier doorgaans moeilijk weer uit.
De wetenschappers van het Massachusetts Institute of Technology (MIT) vroegen complotdenkers op een Engelstalige website uit te leggen welke theorie ze aanhingen, en welk ‘bewijs’ ze hiervoor hadden. Degenen die het sterkst geloofden in hun samenzweringstheorie, werden uitgenodigd voor een experiment.
Terwijl een controlegroep kletste over een ongerelateerd onderwerp, belandde de testgroep in een discussie met de virtuele debunker. In een lang, met feiten doorspekt betoog gaf het taalmodel allerlei argumenten om de gebruiker aan zijn theorie te doen twijfelen. Vervolgens mochten de 760 complotdenkers hierop reageren, waarna de chatbot weer aan de beurt was. In totaal bestond deze uitwisseling van ideeën uit drie rondes.
Na de discussie beoordeelden de gebruikers opnieuw in hoeverre ze in de complottheorie geloofden. Wat bleek: op een schaal van ‘hoe sterk geloof je in je theorie’, scoorde de groep die sprak met de chatbot 20 procent lager dan voor aanvang van het experiment. Bij de controlegroep bleef het geloof in complotten even hardnekkig. Opvallend, na twee maanden hield het effect nog steeds behoorlijk stand.
‘Een mooi, veelbelovend onderzoek’, reageert Jan-Willem van Prooijen, gedragswetenschapper en hoogleraar complotdenken aan de Universiteit Maastricht. ‘Het was al bekend dat je complotdenkers kunt overtuigen met argumenten, maar deze chatbot behaalt veel betere resultaten.’
Van Prooijen wijst erop dat complotdenkers vaak allerlei bewijzen aandragen die hun theorie onderbouwen. Om die te ontkrachten, heb je veel kennis nodig en een slimme lijn van argumenteren; iets wat niet iedereen paraat heeft wanneer de buurman begint over zijn samenzweringstheorie. Chatbots kunnen wél goed weerwoord bieden. Van Prooijen: ‘Met één druk op de knop.’
Ook Jaron Harambam, die de sociale aspecten van complotdenken onderzoekt aan de Universiteit van Amsterdam, ziet kansen voor chatbots. ‘Complotdenkers zijn moeilijk te overtuigen door menselijke ‘debunkers’, omdat ze vaak uit een ander sociaal milieu komen. Mensen laten zich niet snel de les lezen door iemand die niet op hen lijkt.’ Omdat een AI-model neutraler lijkt, kan dit gevoel deels worden weggenomen. ‘En hij spreekt mensen op een begripvolle manier aan.’
Toch is de ‘complotbot’ volgens Harambam geen heilige graal. ‘Een reductie van 20 procent betekent dat er nog 80 procent complotdenken overblijft. Dat komt waarschijnlijk deels omdat de chatbot het onderliggende wantrouwen en de oorzaken van complotdenken niet zomaar wegneemt. Bovendien kun je je afvragen of iemand die zijn hele identiteit aan een complottheorie ontleent, wel met een chatbot in gesprek wil gaan.’
En natuurlijk heeft de vondst ook nadelen, weten de ontwikkelaars van de chatbot, en brengt die zelfs een mogelijk gevaar met zich mee. Zo zouden kwaadwillenden met een variant op de ‘complotbot’ zélf complottheorieën kunnen gaan verspreiden.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant