In de voorstelling Schaduw laat theatermaker Marte Boneschansker bezoekers hun diepste geheimen opbiechten: vreemdgaan, diefstal, alles komt op tafel. Waarom moet dat zo nodig? En vooral: hoe krijgt ze dat voor elkaar?
In het Amsterdamse Bos laten dertig mensen hun telefoons en tassen achter. Terwijl de schemering valt, worden ze één voor één door gesluierde figuren naar donkere, coconachtige hutjes geleid. Voor ze naar binnen gaan, moeten ze een vraag beantwoorden: ‘Ben je bereid open en eerlijk te spreken?’ Als iedereen zijn ja-woord heeft gegeven, kan Schaduw, de nieuwe voorstelling van theatermaker Marte Boneschansker (35), echt beginnen.
Een nu eens meditatieve, dan weer opzwepende soundscape vermengd met livetrombonemuziek neemt bezit van het bos. En dan beginnen de verhalen door het bos te klinken, overal rondom, van mensen die hun diepste geheimen en donkerste kanten delen.
Over de auteur
Janna Reinsma schrijft sinds 2022 voor de Volkskrant over kunst, taal en theater.
Het zijn gemonteerde fragmenten en snippers uit diepte-interviews die Boneschansker van tevoren met ruim 25 mensen heeft gehouden over hun schaduwkanten. Sommigen van hen zijn afkomstig uit haar eigen netwerk, anderen hebben gereageerd op oproepjes in De Groene Amsterdammer en De Telegraaf.
In het begin klinken sommige verhalen nog vrij gewoon – ze gaan over liegen, jaloezie en vreemdgaan. Maar gaandeweg worden de bekentenissen steeds extremer. Een sadistisch meisje knijpt graag baby’s totdat ze huilen, een vrouw heeft in haar puberteit een verkrachting verzonnen. Nog weer een ander heeft tienduizenden euro’s gestolen.
In de hutjes wordt stil geluisterd. In elk hutje zitten twee mensen die elkaar niet kennen. Ze zijn slechts gescheiden door een dunne doek en worden uitgelicht door een spotje, zodat ze elkaars contouren kunnen zien. In de loop van de voorstelling worden ze uitgenodigd elkaar een aantal vragen te stellen. Persoonlijke, confronterende vragen als ‘Wat in jezelf boezemt je angst in?’ en ‘Wat durf jij niet te delen omdat je er mogelijk op wordt afgerekend?’. Zo wordt wat begint als een theatrale luisterervaring uiteindelijk een seculiere biecht bij een anonieme ander.
Een paar dagen na de première in het donkere bos geeft Boneschansker in haar atelier een kijkje in de keuken van haar voorstelling, die ze omschrijft als ‘een collectieve oefening in het delen van je donkere kant’.
Wat versta jij onder de donkere kanten van de mens?
‘Kanten van jezelf die je niet wilt of niet kunt laten zien. Alles wat we als maatschappij verbieden en moreel afkeuren, maar ook wat je in jezelf afkeurt. Of wat volgens de normen van je cultuur of religie of familie niet mag bestaan.’
Welke rol speelt het bijzondere decor bij deze voorstelling?
‘Samen met scenograaf Geartsje van der Zee en componist Otion heb ik geprobeerd om een sfeer te creëren waarin je kunt ontspannen en langzaam kunt afzakken naar diepere bewustzijnslagen. Door het donkere hutje, de trippy muziek en de openhartige verhalen van anderen hoop ik dat je als bezoeker op een punt komt waarop je steeds meer je oordeel laat varen. Ik denk dat onze oordelen – zowel ons eigen oordeel over onszelf als de angst voor het oordeel van anderen – ervoor zorgen dat we onze duistere kanten meestal geheimhouden.
‘Het zijn dus allemaal manieren om je een beetje in een droomstaat te brengen. Zodat je niet meer bezig bent met hoe je klinkt, hoe je eruitziet, hoe je overkomt. Een beetje zoals wanneer je soms op een feest, als het al heel laat is, ineens iets opbiecht aan een totale vreemde. Want waarom zou je het eigenlijk níét zeggen? Terwijl je bij iemand die je goed kent waarschijnlijk zou denken: dit kan ik niet zomaar delen. Dit is te erg.’
Ook in eerdere projecten, zoals Bloos en Rouw, verwerkte je interviews over taboes, geheimen en verdriet. Wat trekt je zo aan in die verborgen verhalen?
‘Het is zó menselijk. Ik denk dat we onszelf allemaal graag van onze beste, zonnigste kant laten zien, maar dat is eigenlijk maar de helft van wie we zijn, natuurlijk. Ik vind het interessanter om de hele mens te laten zien.
‘Bloos ging over verlangen en seksualiteit, Rouw over gevoelens van verlies – bijvoorbeeld over het verlies van een partner, van je jeugd of van de plek waar je hebt gewoond. Die schaduwkanten liggen daar eigenlijk nog weer onder, als de bodem waar verlangen en verdriet uit voortkomen. Voor mijn gevoel is het een logisch trappetje, waarop ik weer een stap dieper afdaal.’
Waar draaien de interviews waaruit je de voorstelling opbouwt voor jou om? Wil je dat mensen zich gehoord voelen? Zoek je een intiem gesprek, een sterk verhaal?
‘Wanneer mensen iets opbiechten, iets blootleggen, iets onthullen... ja, dat ontroert me heel erg. Het zit hem vaak nog niet eens in wat mensen vertellen, maar in hoe ze het vertellen – de emotie waarmee iemand een geheim kan prijsgeven, hoe zwaar zoiets op iemand kan drukken en wat een opluchting het kan zijn het te delen en gehoord te worden.
‘Ik denk dat het luisteren naar zulke verhalen ook oefeningen zijn in empathie en compassie. Vooral als mensen iets hebben gedaan wat niet mag. Ook als je je er als luisteraar niet in herkent, is het mateloos boeiend: hoe werkt dat dan, wat voel je dan? En de honger naar een goed verhaal, ja, die is er zeker ook. Ik kan het eindeloos doen, mensen spreken over hun geheimen en donkere kanten.
‘Als ik mensen interview duurt dat vaak maar anderhalf, twee uur, soms vier uur, en toch kan ik dan denken: nu ken ik jou écht. Ik voel me in een periode waarin ik veel interviews doe ook nooit eenzaam, ik voel me dan juist sterk met anderen verbonden. Het voeren van heel intieme gesprekken en die verhalen weer doorgeven aan publiek, dat is denk ik waar mijn werk om draait.
‘Schaduw is daar weer een volgende stap in: in eerdere voorstellingen liet ik alleen gemonteerde interviews horen, bij deze voorstelling wil ik dat mensen ook zelf meemaken hoe het is om zo’n persoonlijk gesprek met een vreemde te voeren. Ik hoop dat ze ervaren dat je je in korte tijd sterk met een onbekende verbonden kunt voelen.’
Opvallend vond ik dat de sadist en de dief in de voorstelling geen gewetensbezwaren lijken te hebben. Ervaren zij hun donkere kanten wel als schaduw? Zij hoeven duidelijk niet met zichzelf in het reine te komen.
‘Dat vind ik juist zo fascinerend aan ze. Omdat zij zo vrij over hun schaduwkanten durven te spreken, is dat ook een aanzetje naar het publiek: durf jij ook zo openhartig te zijn? En heb je zelf echt een oordeel over je eigen schaduwkanten, of hou je die vooral geheim omdat het om dingen gaat die niet mogen van de mensen om je heen?’
Zelf heb ik wél een oordeel over de sadist en de dief. Jij dus niet?
‘Nee. Ik denk: stel dat je zo vrijuit kunt praten als zij over wat je als jouw schaduwzijden ziet, dan ben je bevrijd. Dan ben je vrij.
‘Ik denk dat iedereen schaduwzijden heeft, en dat het verschil hem vooral zit in de mate waarin je die deelt. Vaak is het zo dat als je iets aan niemand vertelt, het niet helemaal echt lijkt te bestaan. Je kunt het dan voor jezelf ontkennen. Zo sprak ik iemand met een serieuze serieverslaving, die keek elke dag achttien uur naar Netflix. Niemand wist het, en daardoor kon het eindeloos doorgaan. Het kon pas veranderen toen ze het tegen iemand durfde te zeggen.
‘Soms is het ook lekker iets niet te delen, omdat je eigenlijk ook niet wil dat het verandert. Dat is ook waarom veel geheime affaires blijven bestaan. Je weet natuurlijk best dat het, zodra je dat aan je partner vertelt, moet stoppen. We liegen vaak tegen onszelf om iets te blijven doen of in stand te houden, iets wat misschien verboden is, maar toch aantrekkelijk. Of iets wat juist aantrekkelijk is doordat het verboden is.’
Is het naar jouw idee altijd beter je donkere kanten en zonden aan het licht te brengen en met anderen te delen?
‘Ik denk van wel. Maar dan wel in een dusdanig veilige setting dat er geen consequenties zijn.
‘Ik sprak ook iemand die bang is te worden ontslagen als ze zou toegeven dat ze op haar werk soms niet weet wat ze aan het doen is. In zo’n geval staat er veel op het spel. Dat is ook zo als je vreemdgaat, je kunt je relatie of gezin verliezen. Als je steelt, kun je worden opgepakt. Er zijn in het leven eigenlijk altijd consequenties.
‘Schaduw biedt de ruimte om je donkerste kanten te delen zonder consequenties. Dat is de vrijheid die de voorstelling biedt.’
Aan de ene kant zoek je de diepgang op, tegelijkertijd duurt de voorstelling maar een uur: de tijd om vragen te beantwoorden is kort.
‘Als je het gevoel hebt dat het niet lang genoeg was, bevestigt dat voor mij de honger naar het delen van zulke verhalen.
‘Voor wie makkelijk praat, zoals ikzelf, zal het in zekere zin altijd voelen als te weinig tijd. Omdat het een eindeloos onderwerp is. Zoals ook een uur bij de psycholoog altijd te kort voelt. Het is dan ook een voorstelling die je mee naar huis neemt, waar je over kunt verder denken. Zo van: waarom heb ik dat antwoord gegeven? Was dat wel het hele verhaal?’
Schaduw, tournee t/m 14/5.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant