Wie, moe na het werk, een impulsieve bak ijs wil afrekenen, mag zichzelf in sommige filialen van de Jumbo eerst eens even goed in de ogen kijken bij de zelfscankassa’s. Er hangen namelijk nieuwe cameraschermen, en die dragen bepaald niet bij aan de boodschappenbelevenis.
Toen mijn maag begon te rommelen, gaf ik me over aan de macht van de natuur en wandelde naar de supermarkt. Terwijl ik bij de zelfscankassa mijn broccoli over de plaat sjeesde, keek ik op en stond ik opeens stil zoals een hond voor een spiegel. Twee blauwe ogen, een dun brilletje en twee onmisbare inhammen, weerspiegeld in een klein tabletje aan de paal. Ik stond gevangen in de blik van mezelf.
Gelukkig werd ik bevrijd door de jongeman naast me die zei wat ik wou denken, maar niet zo beknopt kon verwoorden: ‘Wat de fuck, er hangen hier nu camera’s?’
Over de auteur
Kobus Versteegh is recent afgestudeerd Bio-ethicus. Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Losgekomen van mezelf en terug op weg naar huis gingen mijn gedachten naar de Franse filosoof Michel Foucault. Van de zomer heb ik zijn boek Discipline, Toezicht en Straf eindelijk uitgelezen, waarin hij onderzoekt hoe macht door de jaren heen verandert.
In de tijden van absolute monarchen werd de macht zo theatraal en uitbundig mogelijk weergegeven. Misdadigers werden heel publiekelijk afgestraft. Eerst door de stad vervoerd, op een podium tentoongesteld en alle aanklachten werden plechtig aan de menigte verklapt. Er was zelfs een klein kwartiertje om bier te gooien voor het enthousiaste publiek.
Door de tijd heen is de lokale, maar zeer zichtbare macht omgeruild voor een alomvattende, maar onzichtbare macht. Een macht die binnen een instelling bepaalt hoe je zit, hoe je je gedraagt en met wat of wie je mag communiceren. Dit soort macht houdt continue toezicht om te straffen en te belonen en om op deze manier het individu te modelleren naar gewenst gedrag. Jurist Danny Mekić had in een ingezonden bijdrage in de Volkskrant al iets dergelijks voorspeld voor supermarkten, maar ik denk niet dat hij deze spiegeltablets had verwacht.
Foucault noemt als toppunt van deze alomvattende, onzichtbare macht een ontwerp voor een gevangenis genaamd het panopticum. Het is een ronde gevangenis met in het midden een gigantische toren die de boel met sterke lampen verlicht. Vanuit de toren heeft een bewaker zicht op alle individuen in hun cellen. De gevangen kunnen alles zien door het felle licht, behalve wat er in die toren gebeurt en of er daadwerkelijk een bewaker aanwezig is. Als alles wat je doet zichtbaar is, maar je nooit zeker weet wanneer je wordt bespied, gedraag je je uiteindelijk alsof je altijd wordt bekeken.
De architectuur van de zelfscankassa begint steeds meer te lijken op het panopticum. De cellen zijn de individuele zelfscanunits, de regio is goed verlicht en er verschijnen steeds meer waarschuwingen over juist en correct gedrag en de straffen als je stout bent. Het enige nadeel is dat de bewaker, het 15-jarige meisje, altijd zichtbaar is. Dat is een probleem natuurlijk. Zelfs de mogelijkheid van de steekproef, die als onzichtbare schim boven de kassa’s hangt, lijkt niet goed genoeg te werken tegen diefstal. Vandaar dat de Jumbo nu deze cameraschermen als pilot heeft geïntroduceerd.
Volgens de supermarktketen zijn deze schermen niet verbonden met het reguliere systeem van bewakingscamera’s en worden de beelden niet opgenomen. De keten noemt ze ‘confrontatiemonitors’ die enkel een ‘spiegelfunctie’ hebben, om je ‘bewust te maken van de toezicht’.
Nu zijn de meeste mensen niet naïef en altijd wel bewust dat er camera’s zouden hangen in de winkel. Ik ben zelf een Albert Heijn-veteraan met meer dan vijf jaar dienst en heb in het hok van de teamleider ook weleens beelden van de winkel gezien. Daarvoor was ik als klein ukkie natuurlijk niet weg te slaan bij het entree-scherm om gekke bekken voor de camera te trekken. Maar waar het eerste scherm zegt: ‘Let op! We hebben je in de gaten!’, denk ik dat Jumbo zich vergist in het effect van hun nieuwe zelfscanscherm.
Dit scherm moet als vernieuwde schijnwerper werken: ‘We zien je nog steeds! Zou je dat nou wel stelen?’ Maar als ik oog in oog met mezelf sta bij een ‘confrontatiemonitor’, dan maakt de spiegelfunctie van mijn eigen blik me van veel meer bewust dan enkel het toezicht van de beveiliging. En ik zou liever een gigatoren met schijnwerpers tussen de zelfscankassa’s hebben, dan mezelf aan te moeten staren terwijl ik moe na mijn werk een impulsieve bak ijs afreken.
Ik denk dat een dergelijke existentiële zelfscan bij iedere reep chocolade, rol koekjes of andere ongezonde keuze zal leiden tot extra vertraging, omdat mensen dingen terug gaan leggen. Foucault zei het al: zichtbaarheid is een val. Misschien is die ouderwetse kassa dan wel sneller. Stuk beter voor de privacy ook.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant