25 jaar na het immense succes van Big Brother is Nederland nog altijd een van de succesvolste exportlanden van tv-formats, met uiteraard het idee achter The Voice, maar ook programma’s als De verraders, The Floor en The Connection. Is er een succesformule?
Wat als we een groep mensen honderd dagen opsluiten in een speciaal gebouwd huis in Almere met minimale voorzieningen, waar ze een bedrag van 250 duizend gulden kunnen winnen? In 2024 klinkt dat allang niet meer schokkend of revolutionair, maar in 1999 leidde het tot een van de grootste fenomenen in de recente televisiegeschiedenis.
De eerste aflevering van Big Brother was op 16 september. Na de eerste weken leek het nog uit te draaien op een flop: de kijker wist het programma niet bepaald te vinden, en voor bedenker John de Mol en zijn collega’s leek het een verliesgevende operatie te worden.
Over de auteur
Alex Mazereeuw schrijft voor de Volkskrant over film en televisie.
Alles veranderde toen deelnemers Sabine en Bart begonnen te vozen onder de lakens. Plots was een tv-fenomeen geboren, omdat we ongebreidelde toegang kregen tot de persoonlijkste kanten van een mensenleven. Iedereen had het erover (positief dan wel negatief), en Big Brother groeide uit tot ‘de moeder aller realityseries’. Naar de finale – die Bart won – keken uiteindelijk ruim drie miljoen mensen.
Inmiddels zijn realityseries over gewone (en ongewone) mensen niet meer weg te denken van de tv. Wat Big Brother anders maakte dan eerdere realitypogingen, was de haast sardonische opzet: wat als we gewone mensen volgen die 24 uur lang weinig zaken van importantie verrichten, maar dat wel doen in een afgesloten, continu gefilmde setting, waar de onderlinge spanning onvermijdelijk gaat oplopen?
Meer nog dan een cultureel en psychologisch fenomeen, werd Big Brother een succesvol exportproduct, dat uiteindelijk werd verkocht aan ruim zestig landen (in Amerika is het programma toe aan het 26ste seizoen). Ook Endemol groeide flink, doordat John de Mol in onderhandelingen met buitenlandse partijen eiste dat internationale versies van Big Brother zouden worden geproduceerd door een lokale tak van Endemol.
Big Brother zette Nederland op de kaart als een van de succesvolste exporteurs van tv-formats in de wereld. Voorbeelden van recente internationale verkopen zijn onder meer De verraders (met een razend populaire Britse versie) en spelprogramma The Floor, dat werd verkocht aan tientallen landen. Het grootste Nederlandse succes is het eveneens door De Mol bedachte The Voice, dat werd verkocht aan meer dan 150 landen.
Wat maakt Nederland tot zo’n succesvolle tv-exporteur? Tanja van der Goes, die jarenlang werkte voor Endemol en nu haar eigen bedrijf heeft waarmee ze internationaal handelt in tv-formats, vermoedt dat het vooral te maken heeft met de Nederlandse manier van werken. ‘Het voordeel van Nederlandse content is dat wij vaak risico’s durven te nemen bij het maken en uitzenden van programma’s. Talpa financierde de eerste productie van The Voice grotendeels zelf, omdat men geloofde in het internationale succes.’
Volgens Remco Lentjes, die als formatdistributeur heeft gewerkt voor Endemol en daarna creatief directeur was van productiebedrijven Zodiak en ITV Studios Netherlands, heeft dat Nederlandse formatsucces ook te maken met onze liberale aard. ‘Als het gaat om televisieformats, zijn wij altijd iets vooruitstrevender geweest. Over Big Brother was in het begin wereldwijd ophef. Kon zo’n realityprogramma moreel gezien eigenlijk wel? Wij zijn daarin misschien net iets makkelijker. Kijk ook maar naar een programma als Over mijn lijk, dat hier fantastisch werkt, maar over de landsgrenzen veel gevoeliger ligt, omdat mensen daar toch minder makkelijk praten over de dood.’
Lentjes noemt ook de Hollandse efficiëntie. ‘We werken in Nederland met veel kleinere budgetten dan in andere landen, en hebben daarom geleerd heel efficiënt te werken, zonder dat het ten koste gaat van de productiewaarde. Programma’s zien er vaak goed uit, terwijl het budget onvergelijkbaar is met Britse of Amerikaanse budgetten. Dat maakt het ook eenvoudiger te verkopen aan een internationale markt, omdat het makkelijker is om een format op te schalen dan het kleiner te maken.’
En dan is er nog de Nederlandse reputatie als formatland, die door het succes van Big Brother een vlucht nam. De wereld keek ineens naar Nederland, omdat daar gedurfde televisie werd gemaakt, die ook nog eens inspeelde op totaal nieuwe zorgen, bijvoorbeeld over internet en privacy.
Toen Van der Goes zelf voor Endemol ging werken, verkocht ze het format onder meer aan landen als Israël en Canada. ‘De kracht van het programma zit vooral in het gluren. Ik heb het altijd fascinerend gevonden dat er ’s nachts echt veel mensen via de livestreams naar slapende mensen keken. In mijn tijd bij Endemol heb ik veel Big Brother-huizen in het buitenland mogen bezoeken, en dan is het echt indrukwekkend om te zien dat de basis overal hetzelfde is.’
Toch was het internationale succes volgens Van der Goes niet vanzelfsprekend. ‘Big Brother is echt een grote en technisch ingewikkelde productie. Denk alleen al aan al het beeldmateriaal dat verwerkt moet worden van al die camera’s die 24 uur per dag draaien. Het is een heel slim format dat je niet zomaar kunt kopiëren.’
Bij de verkoop van een format is het daarom zaak zo waakzaam mogelijk te blijven. Lentjes: ‘Stel dat je in Nederland een succesvol format hebt gemaakt, en land x doet ineens een aanpassing, waarna het programma in dat land geen succes wordt. Dan kan er al snel een verhaal ontstaan van: zie je, dit werkt alleen in Nederland.’
Van der Goes: ‘Een fantastisch televisieprogramma is niet per definitie een goed internationaal format. Je moet het zo zien: een goed format is een soort basismenu, maar daarbij heb je nog wel een hele kaart aan bijgerechten waarmee je een lokale smaak kunt toevoegen. Zo wordt een reizend format uiteindelijk steeds beter, omdat iedereen er iets eigens aan toevoegt.’
Van der Goes noemt het Nederlandse quizprogramma The Connection, dat ze in samenwerking met productiehuis MediaLane verkocht aan een Spaanse partij, waardoor het programma na maandenlange intensieve samenwerking binnenkort te zien is op de Spaanse televisie.
‘Zonder inhoudelijke betrokkenheid kun je zo’n format eigenlijk niet verkopen. Zeker de eerste paar landen kosten vaak ontzettend veel energie, omdat je het format ook moet bewaken en je wel wilt dat er een kwalitatief goed product staat. Als je de plank misslaat, kun je een verdere internationale uitrol wel vergeten, of wordt het in elk geval veel lastiger. Je moet er echt bovenop zitten om ervoor te zorgen dat een programma niet zijn identiteit verliest, en de formatelementen die het programma tot een succes maken op de juiste manier worden vertaald.’
Soms kun je de Nederlandse markt maar beter helemaal overslaan, zoals Lentjes deed met het door hem bedachte realityprogramma Twin Love, een experiment waarin eeneiige tweelingen in aparte huizen worden geplaatst om te kijken of ze daar verliefd worden op dezelfde personen. Lentjes pitchte het programma in coronatijd, maar omdat Nederland destijds risciomijdender werd, verkocht hij het programma met zijn Amerikaanse collega’s direct aan de Amerikaanse tak van Amazon Prime Video.
‘Een format verkopen dat nog niet eerder is geproduceerd, is een heel ander traject, omdat je in zo’n fase nog geen blauwdruk hebt, en je dus iets flexibeler kunt of moet zijn tijdens het produceren. Maar uiteindelijk was het programma alsnog 95 procent van wat wij in eerste instantie hadden bedacht.’
Sowieso blijft het vaak moeilijk om te voorspellen of een Nederlands tv-format internationaal aanslaat. Lentjes was in zijn tijd als creatief directeur van ITV Studios betrokken bij veel programma’s, maar voorspellen of iets ook internationaal een hit wordt, is ingewikkeld. ‘Neem Het perfecte plaatje, dat in Nederland enorm succesvol is. Toen we het vijf jaar geleden aanboden op de internationale tv-markt, was er nauwelijks interesse. Fotografie werd als te abstract beschouwd, en het hele idee van bekende deelnemers is toch iets heel Nederlands. In Amerika zie je zelden programma’s met bekende Amerikanen, omdat dat vaak onbetaalbaar is.’
‘In dat opzicht zie je dat een format landgebonden kan zijn, al is Het perfecte plaatje inmiddels wel verkocht aan vijf landen, ook omdat goede fotografie door smartphones minder abstract is geworden. Soms ligt het slagen van een verkoop niet eens zozeer aan het format, maar is het gewoon een kwestie van timing.’
Lentjes verwacht de komende tijd veel van het mede door hem ontwikkelde Moordfeest (momenteel te zien op SBS 6), waarin een groep BN’ers samen een fictieve moord oplost. ‘Volgens mij heeft dat format veel internationale potentie, omdat het het midden houdt tussen Wie is de Mol?, The Masked Singer en De verraders. De kijker kan mee raden wie de dader is, waarmee het programma voortborduurt op het succes van moordmysteries, zoals de Knives Out-films en de Poirot-films. Uiteindelijk ben je bij die internationale verkoop van formats toch vooral aan het kijken naar trends: soms probeer je die voor te zijn, soms ga je er ook gewoon in mee.’
Dat laatste sluit aan bij wat medebedenker Paul Römer een paar jaar geleden stelde in een interview met Trouw over het succes van Big Brother: ‘We waren de eerste. Net iets eerder dan de rest voelden we aan dat het concept privacy door de komst van het internet aan het veranderen was. Big Brother kwam precies op het juiste moment, het had niet eerder bedacht kunnen worden.’
Big Brother creëerde televisiegeschiedenis die veel verder reikte dan Almere en onze eigen landsgrenzen. Van Peru en Albanië tot Mozambique en Bahrein: het Nederlandse ‘gluren’ reisde de hele wereld rond. Geen wonder dat er 25 jaar later wereldwijd nog altijd wordt gekeken naar het land van Verraders, Perfecte plaatjes, Connecties en The Floor.
1999 Het laatste jaar van de vorige eeuw, nu 25 jaar geleden, is in de popculturele geschiedenis een jaar van groot belang. De Volkskrant laat zien waarom we nog altijd zo vaak terugverwijzen naar 1999. In deel 8: met het succes van Big Brother werd Nederland een succesvol exporteur van televisieformats.
Lees ook in deze serie:
Office Space, The Matrix, The Blair Witch Project: 1999 was een fantastisch jaar voor de speelfilm
Van makkelijke rotzooi naar ‘de nieuwe literatuur’: 1999 was een kanteljaar voor de televisieserie
Gigi D’Agostino’s L’amour toujours vat het jaar 1999 samen in 4 minuten aan stampende beats, jolige synths en melodramatische zang
Onweerstaanbaar leuke Jamie Oliver zette 25 jaar geleden niet alleen het thuiskoken, maar ook zichzelf op de kaart
Met dit beslapen en besekste bed schopte Tracey Emin, een van de Young British Artists, het kunstestablishment omver
Van Madonna tot Robert de Niro: in 1999 is de ‘black cod with miso’ van restaurant Nobu het lievelingskostje van de jetset
Met de komst van Napster veranderde de muziekindustrie voorgoed.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant