Nu Duitsland grenscontroles invoert aan alle landsgrenzen, komt de vraag op: wat betekent dit voor het vrije verkeer in Europa?
Het ging dinsdag als een lopend vuurtje door heel Europa: meer controles langs de Duitse landsgrenzen, om zo illegale migratie een halt toe te roepen. Wordt dit het einde van het vrije verkeer van personen in Europa? Welnee, zeggen deskundigen, de Duitse maatregelen zijn lang niet zo ingrijpend als ze op het eerste gezicht lijken.
Hoe bijzonder zijn de nieuwe Duitse grenscontroles?
Niet heel bijzonder. Duitsland controleert al sinds 2015 aan de Oostenrijkse grens en sinds oktober 2023 aan de grenzen met Polen, Tsjechië en Duitsland. Nu komen daar de grenzen in het noorden en westen bij: Frankrijk, Luxemburg, België, Nederland en Denemarken. Voor illegale migratie lijken dat niet meteen de belangrijkste grensovergangen.
Ook in maar liefst zeven andere Europese landen wordt op dit moment aan de grenzen gecontroleerd. Daaronder zijn bijvoorbeeld Frankrijk, Italië en Oostenrijk. De controles zijn tijdelijk, maar worden vaak meerdere malen verlengd.
Mag dit zomaar van Brussel?
In het Verdrag van Schengen, dat vrij verkeer regelt van goederen en diensten tussen de aangesloten landen, is voorzien dat landen tijdelijk grenscontroles mogen herinvoeren. Officieel geldt dat wel als een ‘laatste redmiddel, voor uitzonderlijke situaties, en met respect voor het principe van proportionaliteit’. Vaak wordt er verwezen naar een terreurdreiging.
De Europese Commissie mag een mening geven over de tijdelijke grenscontroles, maar heeft geen veto. ‘In de praktijk stelt Brussel zich niet zo kritisch op’, zegt Maartje van der Woude’, hoogleraar rechtssociologie en Leiden. ‘Er is naar mijn weten nog nooit een land op de vingers getikt.’
Hoe zien de Duitse grenscontroles er in de praktijk uit?
In Duitsland staan politieagenten permanent bij sommige grensovergangen met Polen, Tsjechië, Oostenrijk en Zwitserland. Er zijn ook mobiele controles, die flexibel zijn in tijd en plaats. Dat leidde ertoe dat er sinds oktober vorig jaar 52 duizend ‘ongeoorloofde grenspassages’ werden ontdekt en dat meer dan dertigduizend mensen werden teruggestuurd.
Over de auteurMaartje Bakker is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Ze schrijft over het Middellandse Zeegebied en migratie.
Voor EU-burgers zijn de gevolgen van de grenscontroles beperkt. Van der Woude: ‘De grenswachten maken een keuze wie ze wel en niet controleren. Ze zullen zich laten leiden door het beeld dat ze hebben van een migrant. Misschien richten ze zich bijvoorbeeld op busjes, als blijkt dat mensensmokkelaars die gebruiken.’
De controles kunnen voor verstoppingen zorgen, denkt Van der Woude. ‘Maar ik heb niet gehoord dat het bij de Duitse oostgrenzen al tot enorme files heeft geleid.’
Zal er een domino-effect optreden, waarbij andere landen het Duitse voorbeeld volgen?
Tijdens de corona-pandemie trad dat effect op: het ene na het andere land sloot de grenzen, waarna er van het vrije verkeer van personen vrijwel niets overbleef.
Nu beginnen landen tegen elkaar op te bieden met een strenge aanpak van illegale migratie. De Nederlandse minister Marjolein Faber (Asiel en Migratie) maakte dinsdag bekend verscherpte grenscontroles voor te bereiden. Dat stond overigens al in het hoofdlijnenakkoord van de coalitie.
Oostenrijk liet op zijn beurt weten geen personen te accepteren die aan de grens door Duitsland worden teruggestuurd. ‘Er is geen speelruimte’, aldus de Oostenrijke minister Gerhard Karner van Binnenlandse Zaken.
‘Heel veel landen hebben eerder dit soort maatregelen genomen, maar vaak gebeurde dat in stilte’, zegt Van der Woude. ‘Duitsland kondigt dit nu groots aan, in reactie op de opkomst van de radicaal-rechtse AfD.’ Daardoor krijgen andere landen, zeker die met radicaal-rechts in de regering, het gevoel dat ze niet achter kunnen blijven.
Is er op termijn een ommekeer te verwachten, waarbij de grenscontroles weer verdwijnen?
De Duitse minister Nancy Faeser (Binnenlandse Zaken) verwees bij de presentatie van de Duitse maatregelen naar het Europese migratiepact. Dat wordt medio 2026 van kracht. De bedoeling is dat dan veel meer migranten en vluchtelingen bij aankomst in Europa in detentie kunnen worden geplaatst en na afwijzing worden teruggestuurd. ‘Totdat we een stevigere bescherming van de Europese buitengrenzen hebben, moeten we de controle van onze nationale grenzen intensiveren’, aldus Faeser.
Maar hoogleraar Van der Woude denkt dat de grenscontroles niet zo snel weer weg zijn. ‘Je zou daarvoor een heel ander beeld van migratie moeten hebben. Migratie is iets van alle tijden, het aantal asielzoekers valt nu mee. Maar ik geloof niet dat het beeld snel zal kantelen. Veel landen zijn nu zo angstig.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant